Nhà… Hồ và thời kỳ Bắc thuộc mới?


Hoàng hôn đủ sức nung đỏ dãy Ngưu Ngọ, Thổ Tượng

Hoàng hôn nung đỏ dãy Ngưu Ngọa, Thổ Tượng

Sông Mã, sông Bưởi không đủ sức tạo nên một đế đô bền vững muôn đời

Sông Mã, sông Bưởi không đủ sức tạo nên một đế đô bền vững muôn đời

Rồng như hiện về ở cửa Nam

Lân như hiện về từ cửa Nam

Rồng như vút lêntừ cửa Đông

Rồng như vút lêntừ cửa Đông

Nhưng dấu tích thực sự của nhà... Hồ thì lại bị giam hãm như thế này đây

Nhưng dấu tích thực sự của nhà... Hồ thì lại như thế này đây

Chính sử ghi rõ VN ta đã trải qua 4 thời kỳ Bắc thuộc. Lần 1 (207 TCN- 40), lần 2 (43- 541), lần 3 (602- 905), lần 4 (1407- 1427) vậy sau khi nhà… Hồ suy tàn liệu có lần Bắc thuộc thứ 5? Lịch sử có lặp lại bài học đau xót này?

Chất liệu nào cho Tây Đô?

Sau 7 thế kỷ, khi nhìn lại 7 năm lịch sử nhà Hồ, một triều đại phong kiến tồn tại ngắn ngủi nhất trong lịch sử chế độ phong kiến Việt Nam, chắc hẳn nhiều người  chúng ta đã kịp nhận thấy ở đó rất nhiều bài học thiết thực! Chúng ta sẽ đối thoại thế nào với Tây Đô – kỳ tích kiến trúc số một Việt Nam, dấu tích đáng kể nhất cồn hiện tồn của triều đại này? Chúng ta có thể một lần nhìn Tây Đô không từ quy hoạch, kiến trúc hay vật liệu xây dựng.

ảnh tư liệu của người Pháp chụp đầu TK 20

ảnh tư liệu của người Pháp chụp đầu TK 20

f

Đối thoại hôm nay

Đối thoại hôm nay

Tôi thường đến  thăm viếng các đền đài, lăng tẩm, thành quách vào buổi chiều. Những chuyển động của ánh sáng đặc biệt là lúc hoàng hôn như có trường lực rất mạnh để cuốn hút cảm xúc phá vỡ bức tường thời gian và trở về rất nhanh với quá khứ.

Thành nhà Hồ chiều hôm ấy cũng vậy. Những vệt cầu vồng vụt hiện lên rực rỡ ở cổng Đông. Một dáng mây trắng mang hình đầu lân như trườn qua cửa Nam. Hoàng hôn như bùng lên một chảo lửa đủ nung đỏ những dãy núi Ngưu Ngọa, Thổ Tượng ở phía cửa Tây, cửa Bắc. Quá khứ như muốn nói gì đó với thực tại mà không biết nhờ cậy ai có thể chuyển ngữ. Và khi bóng đêm ập xuống, không thể phân biệt đâu là thành cao, chỗ nào là hào sâu. Không còn bảng lảng khói lam chiều. Làng thôn nay,  kinh đô xưa chỉ còn là một mầu đêm rợn ngợp.Thời gian đâu còn là ba chiều? Không phải quá khứ đã tan biến vào một trạng thái Vô Cùng mà đó là lúc tôi buộc phải nhận thức rõ nhất một cảm giác hoang mang với thực tại và bất lực, thất vọng với những dự cảm tương lai.

Trước đây khi lang thang trong những cuốn sách, tôi thường liên tưởng Tây Đô với Khufu, Bức tường khóc than ở Jerusalem hay stupa trên cao nguyên Tây Tạng… những tuyệt tác Đá của nhân loại. Nhưng khi đã tới Ai Cập, tôi không còn ý nghĩ so sánh Tây Đô như  là một Kim tự tháp của Việt Nam. Những đêm lang thang ở Jerusalem hay Tây Tạng tôi hiểu rằng thấm sâu trong mỗi thớ đá marble là sức sống ghê gớm của niềm tin tâm linh. Đó là điều mà Tây Đô hay bất kỳ quốc đô, pháo đài vỹ đại nào cũng không thể có được. Cũng như những tham vọng chính trị ích kỷ, sự bền vững của một công trình không hoàn toàn phụ thuộc vào chất liệu gì và được xây dựng như thế nào. Giá trị của một kiến trúc đâu chỉ gắn bó với những phương tiện của quyền lực thế tục.

Nhà Hồ công và tội

Từ Tây Đô lần ngược trở lại dòng chảy lịch sử, thấy cay đắng trước truy kết của nhiều người cho rằng nhà Hồ là giặc, bất trung, đẩy dân tộc trở lại thời kỳ thuộc địa phương bắc lần thứ tư…

Ngày trước Sử thần Ngô Sĩ Liên nói: Công tử Ngữ nước Sở trước khi cướp ngôi, đặt phục chế, bày quân hầu, kết cỏ bồ như cung vua, ngang nhiên ngạo mạn, lộ vẻ hung hăng để làm nhụt chí mọi người. Thấy không ai dám chống lại, bấy giờ mới không còn kiêng sợ gì nữa mà trổ hết ngón ác. Việc làm của họ Hồ cũng cùng một duộc!

Nguồn cổ sử khác thì kết luận nhà Hồ là “gian thần, chuyên quyền, xúi giục, gièm pha, giết hại các trung thần, lộng quyền không coi ai ra gì, bắt Vua dời kinh về Tây Đô, lập mưu ép Vua nhường ngôi, phế truất Thiếu Đế, chiếm lấy ngôi nhà Trần…. “

Ngày nay vẫn có ý kiến trách rằng sao Quý Ly không có lòng chí thành của bề tôi gắng phò nhà Trần, không cố bảo toàn là một bề tôi trung chính mà lại dã tâm đẩy nhanh nhà Trần tiêu vong.

Đương đại hơn, có lời luận bàn rằng một người tài mưu học rộng như Hồ Quý Ly mà tâm đức không cả sáng. Hồ Quý Ly là người thực dụng, cái tài mưu của ông lệ vào tính thực dụng. Tinh thần thực dụng đã cản trở không cho ông tiếp thu được tinh hoa của tiền nhân. Việc thiên di kinh đô từ Thăng Long vào Thanh Hóa, đâu chỉ đơn giản là một sai lầm, mà nó là kết quả của một chuỗi liên hoàn các hành động vì lợi của Hồ Quý Ly. Đối với Hồ Quý Ly, họa không đến trước thì đến sau, không đến bằng cách này thì bằng cách khác. Thất bại mau chóng của Hồ Quý Ly trong cuộc chống Minh là lẽ tất nhiên…

Mỗi người đều có cách nhìn nhận riêng về lịch sử. Nhưng là một người mang máu huyết dòng họ Trần, nếu sống vào thời Hồ Quý Ly, thì tôi cũng sẽ hành động như ông. Làm sao có thể theo phò một triều đại, đã rơi vào tình trạng khủng hoảng suy tàn, một thể chế đã trở nên phản động, một vật cản trên lộ trình phát triển của dân tộc?

Lịch sử còn ghi rành rành, trong các năm: 1336- 1378 có 9 lần lụt lớn, vỡ đê; 7 mùa hạn hán từ 1343-1378. có 5 khởi nghĩa diễn ra liên tục từ 1343- 1389. Tình cảnh xã hội lúc đó được Nguyễn Phi Khanh viết lại trong “Thôn cư cảm sự ký trình Băng Hồ tướng công”:

Mênh mông đồng lúa đỏ như thiêu,

Ngoài nội kêu than xiết nỗi sầu…

Lưới tham quan lại vơ hầu kiệt,

Mạch sống dân gian cạn mỡ dầu

Trong“Quân trung từ mệnh tập”, đến lượt Nguyễn Trãi cũng viết: “Trước kia họ Trần cậy mình mạnh, giàu, mặc dân khốn khổ, chỉ ham vui chơi, đắm đuối tửu sắc. Những việc vô ích bày ra hàng ngày: nào là đấu cờ, đánh bạc, chọi gà, thả chim; nào là chim rừng nhốt lồng, cá vàng nuôi chậu. Khoe tốt tài năng nhỏ mọn, giành lấy hơn thua; quên hẳn thiên hạ lớn lao, chẳng hề đoái nghĩ. Kẻ oan uổng bị khổ ở chốn câu giam, hai ba năm không được xét hỏi; người thân sơ phải khuất ở tay nội giám, hai ba tháng mà việc chưa xong. Khanh tướng lập đảng riêng tây; triều đình thiếu người can gián. Cho đến nỗi con vua cháu chúa bị hại bởi kẻ gian thần; quyền lớn, việc to đều lọt vào tay xiểm nịnh. Nhân dân oán ghét mà không biết; lòng trời khiển trách mà chẳng kinh. Chính giáo do đó mà suy đồi, kỉ cương do đó mà trái loạn.”

Trong tình cảnh bĩ cực đó hành động của Quý Ly cũng khác nào Trần Thủ Độ đã hành xử với triều Lý, như Lê Hoàn với nhà Đinh…

Dù công tội ra sao thì chúng ta cần thừa nhận đóng góp lớn nhất của Hồ Quý Ly là người đầu tiên có tư tưởng đổi mới, khởi xướng những biện pháp canh tân kinh tế – xã hội cho đất nước.

Quý Ly soạn ra 14 thiên Minh đạo soi sáng đạo Nho. Đây là cuốn phê phán triết học lớn, đặt Chu Công trên Khổng Tử, phê phán bốn hành động của Khổng Tử, phê phán Hàn Dũ đạo Nho, các hiền giả đời Tống học rộng mà tài thường, không thực tế…

Ông là vị vua nước Việt đầu tiên cho in và phát hành tiền giấy Thông bảo hội sao rộng rãi trong dân chúng, đồng thời nghiêm trị xử chém những kẻ làm tiền giả. Quý Ly đã thực thi chính sách hạn điền, phân phối lại ruộng đất, giảm lợi ích của địa chủ, quý tộc cũ, quy định không người nào được phép có quá 10 mẫu ruộng trừ đại vương và trưởng công chúa. Số ruộng thừa phải nộp lại cho Nhà nước. Ông còn hạn chế số nô tỳ trong các nhà quyền quý, các gia đình phải tùy theo thứ bậc mà nuôi tôi tớ nhiều hay ít, không được quá số quy định.

Quý Ly là vị vua Việt Nam đầu tiên quyết định dùng chữ Nôm, dịch Kinh thư ra chữ Nôm để dạy học, chấn hưng nền văn hóa dân tộc. Chính ông đã biên tập thiên “Vô dật” để dạy cho con cái nhà quan, đưa toán pháp vào trường thi.. Ông phản đối lối học sáo rỗng, học vẹt lời nói của cổ nhân.

Về khoa học và quân sự, nhà Hồ đã phát minh Thần cơ hỏa sang một dạng súng trường lợi hại, đóng thuyền Cổ Lâu bằng sắt, ở trên có sàn để đi, ở dưới chèo; rất tiện cho chiến đấu.

Về mặt xã hội, ông thiết lập sở Quản tế (y tế ngày nay). Ở các lộ, ông đều lập một kho lúa gọi là Thường bình, lấy tiền công mua lúa trữ vào, phòng những năm mất mùa đem bán rẻ cho dân chúng.
Về kiến trúc, cho đến nay chúng ta cũng chưa biết bằng kỹ thuật nào ông đã vận chuyển được hàng vạn khối đá lớn, xây dựng Tây Đô được chỉ trong thời gian ba tháng?

Vậy mà nhìn lại công nghiệp của mình, Quý Ly vẫn tê tái, tiếc, giận cho thân phận và than với Bàn Canh  (1401 – 1374 TCN), người cũng xây pháo đài, thiên đô tới 5 lần mà vẫn góp phần duy trì nhà Thương được hơn 500 năm:

Bao sự đổi thay, chết lại sinh,
Mờ mờ quê cũ xiết bao tình.
Ải Nam xa cách nên đầu bạc,
Quán Bắc lâu ngày chợt mộng kinh.
Cứu nước, tài hèn, thua Lý Bật,
Dời đô, kế vụng, khóc Bàn Canh.
Bình vàng đã mẻ làm sao gắn,
Đợi giá, ngọc vàng chẳng dám khinh.

Bài học nào?

Đừng chạy!

Đừng chạy!

Về việc nhà Hồ sớm suy vong, Nguyễn Xuân Khánh có viết trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly: Ông đã xây được ngôi thành đá vĩ đại, nhưng đã không xây được thành đá trong lòng người.

Còn bản thân tôi lại có thêm một dữ liệu xác đáng rằng: trong lịch sử, chữ Thời nhiều lần mỉm cười với bọn gian manh hơn những ai thực sự có tư tưởng cách tân, đổi mới.

Sau khi nhà… Hồ suy tàn liệu có lần Bắc thuộc thứ 5? Lịch sử có lặp lại bài học đau xót này?

dẫu mây đen sẽ phủ kín bầu trời này

dẫu mây đen sẽ phủ kín bầu trời này

và trở thành màu biểu tượng của một triều đại

và trở thành màu biểu tượng của một triều đại

(Nhóm ảnh trên có têngọi: Đừng chạy!)

About these ads

7 responses to “Nhà… Hồ và thời kỳ Bắc thuộc mới?

  1. cùng là Hồ nhưng một ông gặp thời một ông ko

  2. Nhà Hồ này là Bắc Thuộc lần cuối bởi vì sẽ không còn nước Nam Việt nữa mà chỉ là một tỉnh tự trị như Tây Tạng và Tân Cương mà thôi.

  3. “Sau khi nhà… Hồ suy tàn liệu có lần Bắc thuộc thứ 5? Lịch sử có lặp lại bài học đau xót này?”

    Ngày nay, khi trình độ văn minh của loài người đã đạt đến mức độ cao, thế giới đã có những thiết chế về công pháp thì sự đô hộ của một dân tộc đối với một dân tộc khác không còn như cách đây vài chục năm nữa. Từ sau đại chiến thế giới lần thứ hai, chủ nghĩa thực dân (Colonialism) cổ điển đã bị xóa sổ. Không những nhiều nước tự dành được độc lập như Ấn Độ, Việt Nam, Indonesia, Algeria v.v mà chính các nuớc đế quốc như Anh, Pháp, Hà Lan, Bỉ phải tự tìm cách trao trả lại độc lập cho tất cả các thuộc địa ở Á, Phi. Tuy nhiên không phải tất cả các nước này cũng đều đuợc giải phóng khỏi sự lệ thuộc của ngoại bang. Tại nhiều nuớc châu Phi, những ông tây „Nhà Đoan“, ông tây „ Dây Thép“, ông tây „Đốc Học“ lần lượt biến mất và nguời bản xứ bắt đầu học cách đảm đuơng các công việc của nhà nuớc bảo hộ truớc kia. Nguời dân cứ tưởng là mình không còn bị ngoại bang đô hộ nữa. Nhưng trong thực tế chính quyền trung ương thì vẫn bị phụ thuộc vào chính quyền của „mẫu quốc“. Quân đội, cảnh sát vẫn do mẫu quốc đào tạo và nuôi dưỡng, thậm chí chó béc giê canh phủ tổng thống cuãng do mẫu quốc đưa sang. Khi có sự cố chính trị, mẫu quốc vấn đưa quân vào lập lại „trật tự“ như vụ Bỉ can thiệp vào Congo, Pháp can thiệp vào cộng hòa Tschad trong những năm 60 của thế kỷ truớc. Sự đô hộ của thực dân cũ đã chuyển sang dạng chủ nghĩa thực dân mới, (Neocolonialism) tức là thuộc địa phi chiếm đóng.

    Chính những nguời cộng sản đã muợn các sự việc đó để lên án chủ nghĩa thực dân mới. Quá trình dính líu của Mỹ tại Việt nam cũng đã bị coi là chủ nghĩa thực dân mới (còn việc Liên Xô đưa quân vào Hung, Đức , Tiệp để đàn áp phong trào đấu tranh của dân bản xứ thì coi là nghĩa vụ quốc tế). Cũng chính những lý luận gia cánh tả đã đưa ra khái niệm „Chủ nghĩa Đế quốc Văn hóa“, „ Chủ nghĩa Đế quốc Coca Cola“ để nói lên sự đô hộ của phuơng tây đối với các dân tộc nhỏ yếu mà không cần chiếm đóng lãnh thổ. Trung Quốc còn đi xa hơn nữa khi đưa ra khái niệm „Chủ nghĩa Đế quốc Xã hội“ (socialist Imperialism) để chửi Liên Xô dùng CNXH để đô hộ thế giới. Tât cả sự việc này, những ai hồi đó hàng ngày nghe đài phát thanh Bắc Kinh đuợc đài Tiếng Nói VN tiếp âm đến tận loa đầu phố chắc chắn sẽ kiểm chứng cho tôi.

    Vậy thì việc Bắc Kinh muốn đô hộ VN ta một lần nữa đâu có khó: Chúng lại dùng chính cái thứ Chủ nghĩa Đế quốc Xã hội mà chúng phát minh ra, + Chủ nghĩa đế quốc Tivi + Chủ nghĩa Đế quốc Xe máy v.v và v.v để thao túng chúng ta từ hạ tầng đến thượng tầng. Chẳng cần tốn một viên đạn, vậy mà nhôm, than, nhựa thông của ta cứ ào ào tự chảy về bên đó. Nếu chúng cần thì kể cả con gái đàn bà của chúng ta!

    Ngày xưa bọn thái thú phải đứng ra tiêu diệt các mầm mống yêu nuớc của dân ta, phải chặt đầu họ bêu ở chợ để rồi bị mang tiếng là ác như dã thú. Ngày nay bọn chúng chẳng cần phải làm việc đó nữa. Đã có kẻ khác làm thay, làm gọn hơn nhiều.

    Nỗi lo của Xuân Bình không phải là không có lý!

  4. Pingback: Sau khi nhà… Hồ suy tàn liệu có lần Bắc thuộc thứ 5? : talawas blog

  5. Đọc bài này của bác, háo hức đi thành nhà Hồ. em cũng hay lang thang đó đây với các di tích cũ kỹ, và cũng thường xuyên đọc bài về các di tích ấy, bác viết rất hay, cám ơn bác.

    Những nơi bác đi, có nhiều chỗ, em chưa đi, nhưng em sẽ đi để biết.

  6. Theo Văn Đạt viết về gia Phả ở Quỳnh Lưu .Nghệ an :…..Dạo trước, khi biết được ngài Thích Chân Quang nhận là cháu ruột của bác nhưng lại là người họ Hồ. Tôi đã nấy làm lạ. Tôi đến tận nhà thờ họ Hồ ở làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An để tìn hiểu cơ sự. Nhà thờ họ Hồ ở Quỳnh Đôi thờ ông tổ là trọng nguyên thái thú Hồ Hưng Dật. Quê ở Vũ Lâm tỉnh Triết Giang Trung Quốc. Hậu duệ của ngài rất đông. Thời trước có vua Nguyễn Huệ Quang Trung tức Hồ Thơm. Truớc nữa có cha con Hồ Quý Ly. Và sau này là Hồ Chi Minh. Nghiã là trong lịch sử Việt Nam dòng họ này 3 lần ở ngôi đấng chí tôn. Nhưng có một nét chung là thời gian trị vì rất ngắn và vô hậu. Người cai quản nhà thờ họ Hồ ở Quỳnh Đôi cho tôi biết:

    Nhà thờ chúng tôi đã được công nhân khu di tích lịch sử Quốc gia. Tượng vua Quang Trung, Hồ Quý Ly đã dựng. Chỉ thiếu tượng bác Hồ nữa thôi.

    Tôi đã đọc bút tích của ngài Thích Chân Quang và thấy thái độ tự hào của ông quản nhà thờ họ Hồ là chính đáng. Nếu bác là họ Hồ thật thì cụ đâu phải là con lạc cháu rồng. Oái oăm thay là giang sơn tổ quốc bị con cháu người ngoại bang cai quản mà không ai biết. Trở lại chuyện nhà bác Hồ bị cháy, nhiều thông tin bàn khoá trái ngược nhau khiến tôi hoang mang chẳng biết đường nào mà lần. Thú thật, trong lòng tôi vẫn còn một phần nào kính trọng bác. Sự hoang mang kia có thể là hình tượng bác Hồ kính yêu đang bắt đầu sụp đổ. Thậm chí tôi không dám kiểm chứng thông tin nữa chỉ vị sợ đấy là những thông tin chính xác. Tôi muốn coi tất cả những thông tin đấy là lời đồn đại, để giữ trong lòng ít nhiều sự kính trọng về con người lịch sử tiếng tăm. Tôi thủ cất giọng hát lên bài “lãnh tụ ca” bỗng thấy ngượng và mỉa mai thế nào ấy, quả thầt là không hát nổi…..

  7. Lịch sử Việt Nam là một chuỗi dài những cơ hội bị bỏ lỡ.

    Về cá nhân, người VN là một kẻ thông minh nhanh nhẹn. nhưng ở tập thể, chúng ta lại là những con lừa.

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s