Đồ Sơn nhìn từ… bùn?

Vạn Hương 1983

Vạn Hoa 1983

Nhiều năm gần đây, Đồ Sơn đang mất dần ý niệm một điểm đến du lịch hấp dẫn và diện mạo kiến trúc của vùng đất đầu sóng này cũng chỉ còn một lối phai bạc, tàn tạ.

“Đồ” là bùn.

Kiến trúc Đồ Sơn nói riêng và Hải Phòng nói chung rất giống hình ảnh du khách phố cảng đang bì bõm ngụp lội trong một thứ nước biển nhạt muối, nhiều bùn.

Một vòng tròn khép kín ăn- bơi- chơi-xả thải- kinh doanh- dịch vụ tại cùng một chỗ đã tạo cho du lịch biển Đồ Sơn có hình ảnh hỗn loạn và kỳ quái vào loại nhất … thế giới. Nó đồng dạng với những hình ảnh khốn khổ dọc bên bờ sông Hằng, Ấn Độ. Nó cũng gợi cho tôi ấn tượng về một cuộc sống khá “nguyên thủy” nơi bến sông Irrawaddy, Myanmar. Nó là phiên bản mới của một không gian chợ cá biển từng xuất hiện ở Vạn Thốc, Vạn Hương nhưng được nâng cấp bởi ô dù và ghế nằm.

Phải chăng miền đất của làng Cấm (Gia Viên), cửa Cấm, sông Cấm, cầu Rào nên con người ta đã tự trói buộc và khó vượt thoát thói quen không cần phải nghĩ khác đi và sống khác đi?

Đâu đó, người ta có thể bỏ ra bạc tỷ để làm những dự án quai đê bao…lọc trong nước biển. Nhưng mấy ai nhớ lại cách nay chừng gần trăm năm người Pháp đã rất lo xa khi định làm dự án “lọc bùn” cho Hải Phòng từ đoạn Lục Đầu Giang. Càng ít người lặng lẽ ngồi lại bên chén trà mạn pha bằng nước lấy từ giếng Ngọc ở chân núi Ngọc để suy ngẫm, sáng tỏ hết nghĩa chữ “đồ” trong một khái niệm quá quen thuộc- Đồ Sơn.

Việt sử lược- thư tịch cổ đời Trần có đoạn ghi: ngày Bính Tuất, mùa thu tháng 8 năm Kỷ Hợi, hiệu Long Thụy thái bình năm thứ 6 (1059) rồng vàng xuất hiện ở điện Tường Xuân. Vua ban cho tháp ở Đồ Sơn tên hiệu là Tường Long”. Căn cứ theo đó thì tên gọi Đồ Sơn có từ thế kỷ 11.

Về tên gọi của vùng đất này cũng còn có nhiều thuyết khác nhau. Nhìn thế núi cao thấp, ẩn khuất, nhấp nhô nên người ta gọi Đồ Sơn là trận đồ bát quái của núi. Có thuyết cho rằng dãy núi này ở vùng địa đầu- nên có tên Đầu Sơn sau đọc chại đi là Đồ Sơn.

Theo từ điển Hán-Việt của Nguyễn Lân, “đồ” có một nghĩa là bùn. Về địa lý, do nằm giữa hai cửa sông Lạch Tray và Văn Úc, hàng năm Đồ Sơn hứng trọn hàng vạn m3 phù sa, bùn dạt về. Về văn hóa, có chuyện kể Quận He đấu võ với Hoàng Đình Bảo và bị tướng này chém bay mũ. Vị tướng ngang tàng từng nổi tiếng với câu thơ: Phá vòng vây làm bạn kim ô-Giang sơn khách diệc tri hồ cũng phải thốt lên: “không ngờ đất bùn (Đồ Sơn) cũng có chạch vàng”.

Đồ Sơn từng nổi tiếng với loại quả lê trăm mắt. Trước khi có tên Đồ Sơn, vùng này còn có tên là Nê Lê (cây lê mọc trên bùn). Với những dữ liệu trên, có vẻ thuyết Đồ Sơn- những dãy núi vượt lên trên bùn là khá thuyết phục. Nằm ở nơi đầu sóng, Đồ Sơn trước hết là là một dáng núi ngang tàng. Trời đất tạo ra nơi này là để dạy con người ta “đăng sơn” tìm một thế đứng, biết nhận sóng, đón gió và học một cách nhìn ra biển rộng.

Đã đến lúc Đồ Sơn buộc phải xem xét lại một vài điều rất cốt yếu trong quy hoạch chung, rộng lớn có ảnh hưởng lâu dài đến những ý tưởng, phong cách thiết kế kiến trúc nhằm hướng tới một nhu cầu sống với năng lực cảm thụ, hưởng thụ tốt hơn.

Đảo Dáu sắp thành bán đảo

Khoan hãy bàn đến các chu kỳ biển lấn, hay biển dâng do biến đổi khí hậu. Chưa cần tính việc cây cầu vượt biển biến đảo Dáu thành bán đảo đã phá vỡ hình ảnh “Cửu long tranh châu” hay tượng hình “án sơn hồi long” của khí mạch Đồ Sơn. Chủ đầu tư Hòn Dáu resort đã có liên hệ thiết thân nào với thực tế nghiệt ngã mà tuyến đường nối Hạ Long với Tuần Châu phải đối mặt với sóng gió của năm nào? Họ có nên lo lắng về một bản quy hoạch có thể làm tụt giá trị bất động sản? Những phòng ốc tủn mủn của Doson Resort Hotel có phải là thức kiến trúc phù hợp? Biệt thự Nam of London có nên phủ kính phủ kín mít các ban công như những ngôi nhà ở Hackney phía Đông thủ đô xứ sưong mù?

Bao năm qua, tiền bạc mất nhiều, đất lấn, biển lùi khắp chốn vậy mà khí thế Đồ Sơn cứ lùi, lụn dần? Có người mách bảo rằng ngày trước các cụ xây tháp Tường Long là khắc chế những nhược điểm của cuộc đất này để kết thành một Chân Long Diệu Huyệt vốn đã có hình Oa rộng rãi, Địa nhục đầy đặn, Long khí cuồn cuộn. Bây giờ, núi vẫn đó mà “tháp đổ, bụt mất, chùa tan” thì…

Tầm cao nào cho tháp Tường Long?


Gần một thiên niên kỷ, đây vẫn là câu hỏi ám ảnh dai dẳng nhất đối với tất cả những ai có liên quan đến công trình này. Câu hỏi đó nằm sâu trong trí tò mò của những người dân đi nhặt di vật cổ về làm vật liệu xây dựng những năm 1960. Nó được các nhà sư, nhà khoa học, nhà quản lý nhắc đi nhắc lại nhiều lần trong lần khai quật năm 1978, hội thảo năm 1997, sách kỷ yếu năm 2002. Có những giáo sư đầu ngành đưa ra tôn chỉ “phục dựng” chứ không “phục hồi” nhưng vẫn loay hoay: Tường Long cao thấp bao nhiêu, 9, 11 hay 13 tầng…?

Tháp là biểu tượng của những khả năng siêu nhiên, con đường thông linh, nhịp nối Con Người-Trời-Đất. Ngày trước chiều cao của các loại tháp từng được phân định trong “Niết bàn kinh” gồm Phật tháp 13 tầng, Bích tích Phật tháp 11 tầng, A La hán tháp 4 tầng. Cũng có quan niệm cho rằng tháp 12 tầng là ứng với “Thập nhị thiên”.

Trong châu thổ sông Hồng có ba dữ liệu tham chiếu đáng kể nhất và hiện tồn nhưng mỗi tháp lại cho một chỉ số. Bình Sơn (Vĩnh Phúc, khoảng 1225-1400, 11 tầng, cao 16,50m) Phổ Minh (Nam Định, thời nhà Trần năm 1262, 14 tầng, cao 19,51m) và tháp Báo Nghiêm chùa Bút Tháp (Bắc Ninh, thời Lê năm 1647, 5 tầng, cao 13,05m).

Theo Đại Việt Sử Ký Toàn Thư thì tháp cao trăm thước. Thước dưới thời Nguyễn tương đương 40cm. Vậy là có người bảo rằng tháp cao 40 mét. Kẻ khác chưa tự tin lắm nên viện dẫn thước “Pháp” của Louis Bezacier. Công thức này tính ra chiều cao tháp bằng 2,5 chiều dài cạnh đáy. Theo đó, tháp cao 18,4m. Đến năm 2008, trong bản thiết kế trị giá gần 200 tỷ đồng thì cái tháp lại vượt lên 35,2m ?!?!

Cẩn trọng trong nghiên cứu khoa học là đúng. Nhưng bảo tồn không có nghĩa là mô phỏng, copy. Kiến trúc mới cần phải đặt ra từ những nhu cầu của đời sống hôm nay. Tại sao không phải là một kiến trúc hiện đại ở vùng văn hóa Tường Long? Hà cớ gì phải lấn bấn mãi với chiều cao của tháp hay dựng lại nó bằng chất liệu gì? Tư duy này e rằng cũng hình thức và nông nổi như cách bỏ ra một núi tiền mua một cầu thủ vô địch thế giới hay xây một trung tâm thương mại tượng hình con thuyền… để “chơi” cho thế gian biết mặt giang hồ.

Có phải cái tâm chưa trong lành, cái trí chưa sáng tỏ cộng với tự ti, mặc cảm nên người ta cứ loay hoay mãi với cái vỏ hình thức, vô nghĩa. Mấy chục năm mòn mỏi trôi đi, luận bàn đã nhiều, nghị sự cũng lắm nhưng Tường Long tàn hoang vẫn nguyên hoang tàn.

Bên nền chùa xưa lại văng vẳng “Đồ Sơn bát vịnh” của Hiếu Tử, Miễn Trai Hoàng Văn Hoàn:
Ðông Ðồ Sơn núi gọi Ðông Sơn,
Yên ngựa hình non xa thoáng trông,
Cổ tự, cổng thiền rừng thấp thoáng,
Hang Giang cửa động đá mênh mông.
Thả thuyền khách hát trong trăng sáng
Nằm khểnh ai say giữa thạch bàn,
Non núi nào hay dâu biển mải,
Bên trời sừng sững chắn cuồng phong.

Một thế đứng

Kiến trúc Đồ Sơn hôm nay chỉ còn vài lâu đài, biệt thự ảnh hưởng lối kiến trúc Pháp được xây dựng trước năm 45 là đáng kể.

Ấn tượng nhất là lâu đài Vạn Hoa cũ (casino bây giờ thì quá tệ), Khu vườn treo duyên nhất thuộc về sân trong của biệt thự Trúc Đào. Với kiến trúc art deco, biệt thự Hoa Lan đã biết khiêm nhường trước thiên nhiên. Lọt giữa rừng thông tùng và sở hữu một cây ngọc lan cổ thụ, đúng như tên gọi, biệt thự này mang trong nó một hương vị dịu ngọt hiếm hoi. Kiến trúc thuần hậu nhất, mộc mạc nhất thuộc về dãy nhà bảo vệ trên biệt điện Bảo Đại. Có những công trình cùng thời với một số biệt thự trên Đà Lạt, Bạch Mã, Mẫu Sơn nhưng tinh thần, phong vị biển khác hẳn với kiến trúc cao nguyên. Ở nơi đầu sóng, dư gió, thừa bão, mái biệt thự Đồ Sơn không quá lớn, dốc hay nhiều lớp các KTS Pháp đã mang đến Đà Lạt từ Normandie, Bretagne, Pays Basque hay Savoie… Những biệt thự nào có vew oách nhất của Đà Lạt thì mới “dám” có ban công, hành lang dài như đường, rộng gần như sân của một số biệt thự Đồ Sơn.

Về kiến trúc đương đại, thích nhất có lẽ là nhà nghỉ 21 ở Vạn Thốc. Một tác phẩm thỏa chí “tang bồng hồ thỉ” và đủ nghĩa khí để đối thoại cùng sơn hải. Khi triều dâng cũng như lúc nước cạn kiệt để trơ ra bờ đá lô xô, khu nghỉ vẫn cho ta cảm giác về một một con tàu sang trọng, lịch lãm đang neo đậu bên mép sóng. Cách xử lý ngôn ngữ vật liệu được chăm chút kỹ lưỡng. Mảng tường đá lớn ở khu dịch vụ-kỹ thuật là một kết nối, chuyển tiếp giữa núi và biển. Gạch trần đỏ ốp trên tường trắng và phẳng. Hành lang chếch Đông-Nam, hun hút dẫn gió. Những tấm chắn nắng như được vẽ ra từ chuyển động của mặt nước. Như là sóng, như là gió, không khi nào kiến trúc dừng chuyển động, tâm đắc vô cùng. Đó mới thực là một Đồ Sơn không đứt đoạn nguồn mạch Tường Long.

Cho đến hôm nay, vỏ ngoài mỗi kiến trúc kể trên vẫn giống như viên ngọc. Nhưng tiếc thay số phận nó lại nằm trong tay những người thợ… đá. Bao lâu nữa thì ngọc của Đồ Sơn sẽ thành…đá vụn? Và khi nào Đồ Sơn không còn bị đánh tráo với khái niệm … đồ nhà?

khách sạn Trúc Đào

A1- Vạn Hương năm 1983 nay đã được… vượt thổ thành đảo nhân tạo, làng du lịch biệt thự cao cấp.
A2- Vạn Hoa năm 1983.
B1, 2: Hải đăng hòn Dáu
C- Một số kiến trúc thuộc địa ở khu 2
D- biệt thự Hoa Lan
E- biệt thự Trúc Đào
F- Biệt điện Bảo Đại
G- nhà nghỉ 21 ở Vạn Thốc
H- Phối cảnh, mặt cắt thiết kế phục dựng tháp Tường Long
I- Đảo Dáu sắp thành bán đảo.

Advertisements

2 responses to “Đồ Sơn nhìn từ… bùn?

  1. Cảm ơn anh về bài viết này. Em sinh ra và lớn lên ở HP. 18 năm mà em vẫn chẳng biết j về nó nhiều hơn những người bạn ở nơi khác đến. Đọc những j anh viết mà cứ như đọc về một nơi nào đó khác chứ ko phải quê mình. Nhớ có lần, một người bạn nhờ em dẫn đi chụp hình những kiến trúc cổ ở HP. Em chỉ biết dẫn đến bến phà và khu phố cổ gần đó. Nhưng tới nơi mới biết người ta đã đập đi xây mới rồi. Tiếc thay!
    Hi vọng lần tới khi về thăm HP, em sẽ tới những nơi được anh nhắc tới. Để thấy quê mình còn đẹp như thế nào.
    Một lần nữa cảm ơn anh.

  2. Tình cờ biết được mà link vào đây.
    Khám phá thú vị không ngờ, vì lần đầu tiên thấy trên giới mạng VN khi nói về đề tài dính dáng đến nghệ thuật v.v. hay kiến trúc có kèm theo hình ảnh minh họa dù còn ít.
    Từ trước tới giờ tôi đọc sách nói về kiến trúc ở VN mà ít hay không thấy hình ảnh thì hơi “quái đản”.
    Cám ơn nhiều và xin có lời chúc tốt đẹp.
    Bravo, c’est vraiment intéressant et jouissif.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s