Lời của dòng sông

Từ thành phố này… nhìn thấy điều gì…?

Mai dzô Sà Ghềnh pốt lại bài cũ để thương nhớ …ngày mai

Từ thành phố này...

Từ thành phố này... đến những ước mơ


Sài Gòn 1992

Không phải là nhà quản lý, không phải là kiến trúc sư và lại không sống được ở Sài Gòn, khi có ý định viết một bài báo về quy hoạch thành phố, cái khó nhất với tôi là tìm cho riêng mình một chỗ đứng.

16 năm qua, mỗi lần vào Sài Gòn tôi thích ngồi một mình bên bờ Thủ Thiêm để ngắm nhìn thành phố. Sớm mai, cái nắng mỏng, lãng mạn thoáng qua rất nhanh. Trưa, chiều, nắng ngược, nóng sục hắt vào thành phố một gương mặt cần lao, đen đúa. Sẩm tối. Triều dâng. Dòng sông như mênh mang hơn. Là lúc mùi bùn cũng trở nên thanh nhẹ. Những ngọn dừa nước quẫy trong gió. Đèn phố và hoàng hôn xôn xao trên sóng nước. Xung quanh tôi chỉ thấy thuần gương mặt, giọng nói Sài Gòn. Không có những tiếng nói đầy toan tính, cơ mưu, khôn ngoan của người Bắc. Không có những cao đàm khoát luận pha lẫn chút bức bối của người miền Trung. Một mẹ già ngồi lặng lẽ đốt hết ba gói thuốc lá mỗi ngày. Khói thuốc như khắc sâu hơn những nét nhăn nheo, già nua trên gương mặt vô ưu, phớt lờ mọi bê bấn của đời sống. Những trái cóc, khế chua bé bỏng không làm nên những cuộc nhậu ồn ào như bên kia sông nhưng đủ sức gìn giữ một nhịp sống vâm váp, say sưa tới hoang đàng cho bọn đàn ông. Thuốc lá, trái cóc, rượu nhạt tất cả đều được mua bởi những đồng lẻ nhận được từ những chuyến đò ngang đưa khách giang hồ về bển. Nơi ấy thành phố hoa lệ, lung linh. Nơi ấy, người Thủ Thiêm và cả Sài Gòn lắng nghe, đợi chờ và vọng tưởng …

Lần đi này, tôi ghé Thủ Thiêm sau khi dự cuộc họp báo cáo kết quả cuộc thi ý tưởng thiết kế đô thị khu vực trung tâm. Quá nhiều dự án quy hoạch xây dựng đang rần rần trở thành hiện thực. Công trường xây dựng đại lộ Đông Tây ngổn ngang. Nhiều ngôi nhà đơn sơ tuềnh toàng đang được dỡ bỏ để nhường chỗ cho đô thị mới. Nhiều gia đình sẽ được về định cư ở một chung cư nào đó. Tôi hỏi mẹ May và những người đàn ông đang say sưa bên chiếu nhậu về những thay đổi trong tương lai. Không một ai thích về sống ở chung cư. Nếu được lựa chọn họ sẽ tiếp tục bám lấy một khúc sông nào đó để sống, để tồn tại. Những ước nguyện giản đơn của họ bỗng như dẫn tôi ngược trở lại quá khứ hình thành Sài Gòn. Thật lạ, đây cũng là khoảnh khắc để tôi nhận ra chân dung, tính cách và cả những chiều không gian phát triển của thành phố. Bất ngờ hơn tôi nhận ra “chìa khóa” cho mọi bản quy hoạch cho một đô thị phát triển bền vững.


bản đồ SG đầu thế kỷ 20


Một góc đường Nguyễn Huệ ngày nay

Trong lịch sử phát triển hàng triệu năm, các dòng chảy đã góp phần bồi đắp nên Sài Gòn nằm trên hai vùng phù sa cổ và phù sa mới. Các dòng sông cũng định vị Sài gòn trở thành điểm chuyển tiếp giữa hai khu vực địa chất, nơi tiếp nối giữa Đông và Tây Nam bộ.

Hơn 300 năm qua, dù là Gia Định thành, Quy thành, Phụng thành, Hòn ngọc Viễn Đông thì hình ảnh của Sài gòn vẫn là một thành phố của sông nước, kinh rạch. Từ trạm thu thuế của chúa Nguyễn Phúc Nguyên (1632) nơi định cư mới của người Minh Hương (1698) tới kinh đô của Nguyễn Ánh (1790) hay trở thành hình bóng một Paris ở phương Đông (1914) thì người Sài Gòn vẫn bám lấy sông nước mà gây dựng cơ nghiệp. Những tên gọi Bến Đò, Cù lao Rùa, Bến Nghé, Cù lao Phố, chùa Miếu Nổi… như là một minh chứng, một khúc xạ chuẩn xác từ quá khứ đầy ắp tín hiệu của nền văn hóa sông nước.

Lịch sử Sài gòn đã được định mốc bởi ngày hợp hôn của con gái chúa Nguyễn với Chey Chettha 2 vua Cao Miên, chuyến kinh lý của Thống suất Nguyễn Hữu Cảnh, những tranh chấp đẫm máu của Tây Sơn và nhà Nguyễn hay những làn công phá Quy thành của người Pháp… Và Lịch sử Sài gòn cũng sẽ xác đáng hơn khi gắn liền với những lần mở kênh, khơi thông các dòng chảy. Năm 1772, Đốc chiến Nguyễn Cửu Đảm đã khởi công đào kênh Ruột Ngựa từ bến Rạch Cát đến rạch Lò Gốm nối kênh Tàu Hũ với Chợ Lớn. Năm 1778, những người Hoa di cư từ Cù lao Phố về Chợ Lớn đã đào kênh Phố Xếp (nay là đường Châu Văn Liêm). Năm 1819, Phó Tổng trấn Gia Định cho đào kênh An Thông nối kênh Tàu Hũ với sông Rạch Cát. Năm 1875, người Pháp cho đào kênh Vành Đai nối rạch Thị Nghè với rạch Hoa Kiều….

Mỗi lần đào thêm một con kênh, gương mặt Sài Gòn, quy hoạch thành phố lại được mở ra những định dạng phát triển mới đầy sức sống. Kênh có thể đào, rạch có thể bị lấp làm đường phố. Nhưng sâu sắc hơn một thực tế phát triển trong quá khứ lại là một bài học lớn mà tiền nhân để lại cho sau này.

Nhìn các dòng kênh thoi thóp là thấy vận mệnh của thành phố suy vy. Đo chất lượng sống của người thành phố không gì chuẩn mực hơn mức độ thanh sạch của nước. Màu và mùi của nước cũng chính là thái độ ứng xử của con người với môi trường, thiên nhiên…Bao năm qua, thành phố luôn phình ra, quy hoạch thay đổi đến chóng mặt, thực tế ấy chẳng gì có thể cưỡng lại. Trong không gian sống Sài Gòn đâu chỉ có dòng chảy của sông Sài Gòn, Bến Nghé, Tân Bình, Tàu Hũ, kênh đơn, kênh Tẻ. Trong khi những mưu cầu vật chất ích kỷ, tham vọng chính trị bẩn thỉu đang là các dòng chảy cuồng xiết thì lời của mọi con sông đều âm thầm, lặng lẽ đến xao lòng.

Nước mách bảo đừng quên quy luật chảy tới chỗ trũng. Nước nhắn nhủ “Thượng thiện giống như nước. Nước làm lợi cho vạn vật mà không tranh”. Nhớ lại những câu nói ấy của Lão Tử trong Đạo Đức kinh mà thấy buồn khi đọc được trên báo chí ai đó có lời kêu gọi muộn màng rằng: cần có một cuộc đại phẫu thuật về quy hoạch thành phố.

Trong rất nhiều quán cà phê sang trọng, từ góc bàn nào có nhiều gương mặt chí sỹ, doanh nghiệp cũng như kiến trúc sư lở đâu cũng được nghe quá nhiều điều rủa xả về kiến trúc và thiếu quy hoạch của thành phố. Nếu có thì chỉ là quy hoạch trên giời, dự án này phá quy hoạch kia. Ai đó nặng lời mắng người này ngu, người kia xu thời, bất lực…Thấy xa lạc thế nào ấy. Sau hơn 30 năm hòa bình mà người Sài Gòn vẫn từng ngày xây dựng thành phố với đầy tinh thần chinh chiến, quyết đấu?

Nếu mỗi dòng sông hôm nay vẫn nhắc người Sài Gòn đừng quên chữ Thuận Thiên thì có dòng chảy khác lại đưa ra phương châm hai chữ đầy ngụ ý. Hai chữ ấy là Trọng Hòa. Hai chữ ấy cũng là tên khai sinh của đương kim giám đốc sở Quy hoạch và kiến trúc thành phố . Các nhà Nho xưa dặn rằng: Hòa- ấy là chuẩn tắc phổ biến trong thiên hạ. Hòa ấy là đạt đạo của thiên hạ. Vậy là Sài Gòn chỉ có thể có được quy hoạch phát triển bền vững khi tiến tới Hòa Giải với thiên nhiên. Sài Gòn sẽ thực sự hiện đại nếu có một phối cảnh Hài Hòa giữa bờ Đông và bờ Tây. Sài Gòn sẽ thực sự là đô thị nhân văn nếu Hòa Hợp quyền lợi của những người đang lướt trên đường Lê Lợi, Nguyễn Huệ, Nam Kỳ Khởi Nghĩa cùng chiếc xe ô tô vài chục tỷ với mẹ May hàng ngày chỉ cần lo đủ 6000 đồng mua 3 bao thuốc lá…
Hòa là được!

(bây giờ thành phố đã có người khác đảm trách công việc này. Thấy bẩu đồng chí này có bằng kiến trúc…đặc cách từ ngày theo đổng chí Tổ Hưu đi xây dựng 500 pháo đài cấp…huyện những năm 80 của thế… thế.. thế… kỷ trước)


Sài Gòn 2008


Sài Gòn 2003

Advertisements

One response to “Lời của dòng sông

  1. Anh viet bai nay hay qua. Rat nhieu cam xuc. Cam on anh.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s