Nhà người Thái

 

 

 

Câu “ăn cú ngủ tiên” trong dân ca Thái, Tây Bắc không chỉ cho thấy một nhu cầu sống, kích cỡ phi vật thể của tác phẩm kiến trúc mà còn hướng người ta quan sát kỹ lưỡng hơn tầm vóc của một nền văn hóa.

 

Dân tộc Thái là một cộng đồng lớn trên thế giới. Hơn 10 thế kỷ trước, tộc người này đã có những cuộc di cư lớn để dần thoát khỏi bờ Nam sông Dương Tử, Trung Quốc trước những áp lực của người Hán và người Bách Việt. Hiện nay người Thái đang tụ cư từ Thiểm Tây, Trung Quốc đến bán đảo Malaysia, từ ven biển Đông, Việt Nam đến vịnh Bengal, Ấn Độ. Cộng đồng này có khoảng 100 triệu người, phần lớn họ sống ở Thái lan. Người Thái ở Việt Nam có hơn 1 triệu người chủ yếu tụ cư chủ yếu ở vùng Tây Bắc và Bắc Trung bộ.

Gắn bó với nền văn hóa thung lũng như người Thái đen, Thái trắng,  Việt Nam; Dù sống trên hồ Inle như người Shan, Myanmar; Có thể bám víu lấy Biển Hồ như người Khmer hay tụ sinh ven đồng bằng châu thổ sông Chao Phraya như người Thái lan… một đặc trưng lớn và dễ nhận diện nhất của văn hóa Thái là kiến trúc nhà sàn.

Giá trị lớn nhất của kiến trúc này không chỉ là những cái nhìn thấy, những di sản vật chất. Ngôi nhà  không chỉ bày tỏ một thái độ khôn khéo, khiêm tốn trước thiên nhiên. Từ vị trí xây cất, kích cỡ, quy mô đến các loại hình trang trí… ngôi nhà giống như là một không gian thiêng để con người gửi gắm một niềm tin tâm linh. Đâu đó trong tâm thức người Thái cũng như trên đỉnh nóc kiến trúc còn có hình bóng của những chỉ dẫn, móc nối thế giới Đất- Người và Trời nhằm tạo ra một quan niệm hoàn chỉnh về cấu trúc vũ trụ.

Chiều cao những chiếc cột

 

Người Thái không làm nhà đất như người Hoa, Tày, Dao, Hà Nhì, Lô lô… Cùng có quan niệm là được rùa mách bảo cách làm nhà nhưng mái nhà (lưng rùa) người Thái đen cao và dốc hơn người Mường. Tuy không nối dài như nhà Ê đê, chưa hoành tráng như nhà Bana những vùng ảnh hưởng sâu sắc văn hóa Môn- Khmer nhưng nhà người Thái cao và sang hơn rất nhiều so với nhà nhiều tộc người khác ở vùng phía Bắc.

Tạo hình chung dễ nhận thấy nhất của tất cả các dạng nhà sàn Thái là chiều cao của các cột. Cột nhà Thái kê trên các tảng đá cao chứ không chôn sâu xuống đất để tạo sức mạnh, sự bền vững như nhà người Mường và cũng không thấp tè như nhà người Si la, Sán chay. Vì sao người Thái  “thích” lênh khênh?

Kích thước đó trước hết phụ thuộc và được quyết định bởi các đỉnh lũ trong lịch sử. Điều này khá dễ hiểu với cư dân biển hồ, hồ Inle hay sông Chao Phraya… Nơi đó mặt nước rộng, dài và thường có chênh lệch rất lớn về biên độ nước lên xuống trong mùa mưa lũ. Đó cũng là một phân xưởng, nhà kho thường xuyên cất giữ rất nhiều thuyền lớn nhỏ …

Nhưng cách giải thích trên có vẻ chưa thuyết phục với ngôi nhà người Thái Việt Nam. Tộc người này chỉ có thói quen sống khá xa bờ suối, những dòng chảy dù nhỏ. Trước đây người Thái có những luật lệ rất nghiêm ngặt để bảo vệ rừng đầu nguồn. Họ đã né được tối đa những cơn thịnh nộ của thiên nhiên.

Phải chăng người Thái có những niềm tin, kiêu hãnh kỳ lạ. Từ “Thai”, “Thay”, “Táy” đều chỉ một khái niệm NGƯỜI để phân biệt với các tộc người khác? Họ cần sống ở nơi cao hơn, có khả năng nhìn xa hơn? Kiến trúc trở thành bệ đài tự tôn?

 

Kbang và Nen?

Những câu hỏi chung quanh sự khác biệt về chiều cao của nhà người Thái Việt Nam cứ đeo bám tôi trong những chuyến đi tới các nước trong khu vực. Nhà người Thái ở vùng ngữ hệ Môn Khmer ảnh hưởng đạo Phật Nam tông lại ghi dấu, tạo ấn tượng mạnh mẽ bởi chi tiết Kbang trên nóc, mái, đầu hồi nhà.

Mặt cắt của chi tiết rất quan trọng này cho nhận dạng về một tam giác cân. Vượt qua ấn tượng thị giác của khau cút trên mái nhà người THÁI ĐEN, vị trí được thiêng hóa này thường được người Thái, Lào, Campuchia, Myanmar, Malaysia… trang trí rất công phu. Đó là bộ sưu tập kỳ thú các loại hoa văn cây lá, hoa sen, muông thú, Đức Phật và những truyền thuyết về sự hình thành, phát triển của tôn giáo này. Các trang trí nóc và  rìa mái tập trung thể hiện các motip thần rắn Makara, thần chim Naruda với thông điệp lớn về thờ nước, thờ vị thần thông thái bảo vệ Phật pháp.

Phân tích ý nghĩa của các mo típ này còn nhận thấy biểu tượng của những chuyển động, biến hóa rất kỳ lạ, kỳ ảo từ cánh, nhụy, đài sen, lá bồ đề, bẹ măng, thần rắn, thần chim Naruda, dòng chảy, hoặc ngọn lửa… Đó chính là những thay đổi của tự nhiên theo vòng bốn mùa. Đó là sự vận động của những yếu tố vật chất quyết định sự thành tạo của trái đất, vũ trụ. Đó là sự chuyển vai, phiên đổi gác của những vị thần…

Suy luận này bắt tôi phải trở lại sơ đồ giải thích vũ trụ của người Thái ở Việt Nam. Dù là đen hay trắng, người Thái quan niệm rằng: tầng thấp nhất là mường ĐẤT- nơi con người tụ sinh. Tầng cao là mường THEN (trời), nơi trú ngụ của ông bà, tổ tiên và các vị thần. Nối TRỜI- Đất là NEN. Người Thái ở Việt Nam vẽ NEN cũng như một tam giác. Rất có thể có mối quan hệ bí ẩn nào đó giữa Kbang và NEN. Và bất ngờ hơn khi trên đỉnh của NEN còn có KHONEN. Người Thái ở Việt Nam thì giải thích rằng đó là cái móc nối, kết nối các mường, cái chỗ để treo NEN.

Ngay từ thời đại Sukhothai, người Thái Lan đã sớm vẽ ra và đẩy thành một biểu tượng, biểu trưng nhất cho văn hóa của mình. Thoạt nhìn hình ảnh này người ta nghĩ tới khởi nguồn và một dòng chảy lớn. Nhắm mắt lại người ta tưởng tượng về ngọn lửa. Và khi gạt bỏ mọi cảm giác, nhận thức, suy tưởng, thì tâm thức sẽ mách bảo: đó chính là con đường đi tới những nơi cao hơn, xa nhất, nơi ý thức của con người không thể chạm tới.

 

Chú thích ảnh

a-   Nhà sàn người Thái ở VN. A5,6, 7: các đồ án trang trí trên vải của người Thái ở Mai Châu, Hòa Bình

b-  ..

c-   Nhà sàn ở Thái lan. Ca: nhà sàn truyền thống. ca 6: một biểu trưng của thời đại Sukhothai rực rỡ bậc nhất Thái lan. cb: các mo típ Kbang trong kiến trúc hiện đại. cb1,2: sân bay Suvarnabhumi; cb, cb4: Bảo tàng Thái

d-  Nhà sàn Thái ở Siêm Riệp Cam puchia

e-   Nhà sàn người Thái (Shan) ở Myanmar

f-    Mo típ kbang trong design của người Lào ở Luong Pha bang

 

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s