Xứ Đoài tạnh nguồn?

Bài Xuân Bình. Ảnh Hải Sơn

Sau 10 năm bị xóa sổ, Hà Tây, xứ Đoài trở thành con tin cho một bản quy hoạch đầy cuồng vọng của những kẻ cướp đất có môn bài?

DCIM100MEDIADJI_0197.JPG

Viettel vẫn thiếu đất để xây những tham vọng

Xứ Đoài- Hà Tây cũ được tạo nên bởi những dòng chảy thao thiết của dãy Ba Vì, đồi, rừng Hòa Bình cùng lưu vực các sông Tích, Sông Đáy, sông Đà, sông Hồng. Theo lẽ tự nhiên, dòng chảy nào thì cũng có những khúc quanh, khi đổi dòng, lúc dâng đầy, mùa khô hạn. Nhưng văn hóa xứ Đoài thì khác, sẽ khác? Nó có thể dần thu hẹp lưu vực, đổi dòng, có lúc đoạn nguồn nhưng không thể đứt mạch?

Vẫn đó, từ bao đời xưa, xứ Đoài choài choãi nhận lũ tràn vượt sông Hồng, sông Đà để bồi đắp, nuôi dưỡng châu thổ, gia cố nền phù sa trẻ,  khởi tạo những vùng đất mới, lớn rộng và không ngừng vươn ra biển.

iĐường Lâm 2005- ảnh chụp đám cưới con gái ông NKĐ cựu Bộ trưởng văn hóa, cựu Trưởng Ban Tư tưởng- văn hóa

Từ khởi thủy, người xứ này lập làng cổ với những làng nghề tằm tang, xe tơ, dệt lụa, đan tre, lợp nón, trồng lúa, tra tỉa rau màu để gầy dựng một đời sống yên ấm.  Họ xây thành, đắp lũy để bảo vệ những thành quả được gây dựng bằng bao xương máu. Họ đào bới đất, tìm kiếm vật liệu ngay dưới chân mình, dựng nhà bằng đá ong, cất đình bằng gỗ rừng, xây chùa trên đồi cao, hang sâu. Họ mượn tên dụng cụ, vật liệu xây dựng, khả năng thấu cảm mạch đất, dòng nước hay ước mơ an lành về chốn ở để đặt tên xóm thôn, làng, tên đường.

Bởi thế, ít nơi nào trên đất nước này lại có các địa danh như Chàng Sơn(Chàng là cái đục), Ngõa Thổ (Ngõa là loại  đất chuyên làm gạch, ngói. Ngõa cũng chỉ những người thợ chuyên lợp ngói), Phùng Xá, Hòa Xá, Thạch Thất, Thạch Xá, Trạch Lôi, Trạch  Mỹ Lộc, ?), Thôn Thạch (Xá, Thất, Trạch đều có thể hiểu là ngôi nhà) Phú Cát, Giã Cát (Cát ngược nghịch với hung và thường được hiểu là tốt lành), Thạch Thán (dòng sông đá?)

Hàng nghìn năm qua, những tinh quý của một vùng văn hóa xứ Đoài cứ lắng lọc, tích tụ và trở nên màu mỡ, phì nhiêu từ những chất liệu, tế bào nhỏ bé, bình dị như thế.

g

Khu Du lịch sinh thái Tuần Châu- Chùa Thầy vẫn đắp chiếu suốt 10 năm qua?

Tiếc là, gần đây thôi, nhất là từ khi bản đồ hành chính không còn tên gọi Hà Tây, lưu vực văn hóa Xứ Đoài có xu hướng teo tóp, lững lờ, ngơ ngác? Và các đường phân thủy mới của Xứ Đoài cứ làm rã tan, vữa ra các trầm tích văn hóa vốn được tinh cất từ bao đời nay.

Thật khó tin là các làng cổ đều say sưa, ngất ngưởng, hừng hực lên phố. Làng nghề mất dấu. Làng khoa bảng ao lấp, giếng bẩn, ngõ vẹo, nhà xiêu, hoành phi thếp sơn tàu óng ánh, câu đối dán gắn đầy chữ của những bút nô, háo danh… Các dự án lớn đều chậm chạp, ngưng trệ và thiếu sinh khí. Những nơi thơm ngon nhất xứ Đoài đều đang rùng rùng trở thành một thị trường bất động sản nóng rãy.
Dưới chân Ba Vì huyền thoại, từng ngôi làng như những gen đột biến hay các tế bào gốc phát triển mất kiểm soát. Cơ thể xứ Đoài vướng bệnh nan y.
Để chẩn mạch hiện trạng, tìm kiếm giải pháp chẩn trị cũng như chẩn đoán tương lai Xứ Đoài, không có gì khác lại phải lần tìm về những làng cổ đang gượng sống bên hành lang của những “Con lộ phát triển”?

DCIM100MEDIADJI_0214.JPG

Đường Lâm 2017 còn là làng cổ

Đâu Chàng Thôn?

k

Chỉ có một khung nhà gỗ duy nhất của Chàng Sơn huyền thoại được một kiến trúc sư nhọc nhằn, gồng mình dựng lên.

Chàng Sơn vừa mở không gian trưng bày những sản phẩm tiêu biểu và giới thiệu thương hiệu của làng. Những ngày cuối xuân, đầu hè mưa và mù. Từ đây không thể nhìn thấy Ba Vì. Không xa, biểu tượng của GIÁC NGỘ, chùa Tây Phương cùng các vị La hán như trốn lấp hay khuất lấp trong những lùm cây. Bên con đường, đại lộ của Đồ gỗ nội thất thời DOIMOI, làng nghề dúi dụi vì thị trường bị điều khiến bởi những người mới giàu, ưa đồ tàu. Chỉ có một khung nhà gỗ duy nhất của Chàng Sơn huyền thoại được một kiến trúc sư nhọc nhằn, gồng mình dựng lên.

Có gì quá hụt hẫng so với ngày xưa cũ?

Từ một hiện thực xứ Đoài rực rỡ, Nguyễn Tuân từng chép lại huyền thoại Trên đỉnh Non Tản- Vang bóng một thời. Trong câu chuyện ma mị đó những người thợ ngõa, thợ mộc nổi tiếng nhất của làng đã từng được thần núi Tản giao cho họ đảm trách việc cất đền, dựng đài, xây sửa miền tiên cảnh sau mỗi lần Thủy thần dâng nước đánh ghen.

Nhưng hôm nay, với hậu duệ cụ Cả Sần, viễn ảnh sơn thủy, cảnh giới thần tiên, giấc mơ bồng lai chỉ còn vương lại trên những món đồ cổ với dấu men lam đậm nhạt hay cốt gốm cổ mỏng tang.

b

Ước mong về một chữ AN chỉ kịp khắc khảm tượng hình trên lớp vỏ trai lóng lánh, mỏng manh gắn trên những sập gỗ hương, tủ chè gỗ trắc. ( trong chữ Hán, tượng chữ AN có một người đàn bà ngồi, quỳ dưới mái nhà)

Khó tìm thấy đồ án trang trí mới nào có thể thể hiện, tái hiện được những gì mà phù điêu đình Đoài đã từng tạo nên những tầm vóc, giá trị lớn nhất cho mỹ thuật Việt cổ. Gần như biến mất những nhát chạm bong, chạm lộng, chạm nổi thừa thô phác, rất mộc mạc mà đầy ngẫu hứng và không bao giờ lỗi, cũ.

Chàng Sơn phơ phếch. Thủy đình khô xác. Làng đang mùa vét nước, rắc vôi, tẩy rửa cho ao bớt tù, nước không đọng.

Sau đình làng, có con chó đá đứng bơ vơ cùng duy nhất một cái chân hương cong queo. Nó không thích cách chau mày, suy tư của các triết gia hay nhà tư tưởng La Hán? Nó quay lưng lại với đỉnh Ba Vì nơi Sơn Tinh sa chĩnh gạo và đang ôm Mị Nương ngủ vùi trong mù mưa? Mắt nó khắc khoải nhìn về đâu? Nó rất muốn đến cầu Khum? Nơi đó, ai mất gì, tổn thương, xót xa gì cứ ra đó mà cầu, mà nguyền. Truyền thuyết mới bảo thế!

Đối sách Đôn Thư?

Trong mọi hành trình khảo cứu xứ Đoài, người ta không thể bỏ qua làng khoa bảng Đôn Thư. Cũng như Chàng Thôn và bao làng quê khác, Đôn Thư hôm nay cũng có những câu chuyện buồn, rất buồn.
d
Gia Hương?

Thật khó quên về số phận xiêu dạt, long đong của Gia Hương- ngôi nhà quan Tế Tửu (chức quan quản lý Văn Miếu Quốc Tử giám). Ngôi nhà đó, kiến trúc đó cũng không khác làng quê này là mấy? Nó cũng như một xứ Đoài thu nhỏ- nơi đang dung chứa bao xung đột, mâu thuẫn, nghịch lý của phát triển?

Từ Hà Tây giạt về Nam Định. Từ nơi ở của người quyền quý được vua ban bốn chữ Túc tĩnh- Hồi tị (dừng chân, lánh xa để giữ vẻ trang nghiêm), ngôi nhà đã trao phận và làm showroom cho một kẻ trọc phú, gian hoạt.

Dẫu sao nó đã trở về sau những vụ phá dỡ, bán mua và chuyến ly hương tức tưởi, nhục nhằn? Nó đang được phục dựng lại sau bao mất mát, đổ vỡ? Nó mới tái sinh phần vỏ xác và vẫn nhạt nhòa hồn cốt? Nó rất cố công tập hợp nhiều món đồ mới đắt giá? Nhưng sẽ còn phải đợi chờ khá lâu để tự nó có thể bù đắp những hụt thiếu cảm xúc, ký ức cùng vết dấu của quá khứ?

Khi cần, thay vì nhiều lời và nặng phần trình diễn, nó sẽ tĩnh lặng, trầm lắng, vô ngôn, tự tại như đã từng …

o2001, chuyển về Sùng Văn, Nam Định, Gia Hương từng có một cái tên khá mỹ miều Thọ Phong

Nhưng may mắn thay, không gian Đôn Thư hôm nay không chỉ có Gia Hương. Bên trong, dưới rất sâu những lớp trầm tích văn hóa của chính ngôi nhà đó và của làng vẫn lưu trữ, cất giấu gì đó rất khác thường, phi thường. Nó mách bảo mỗi phận người, từng dòng họ, một ngôi nhà, góc chợ, sân đình hay mái chùa đến những phương cách và cả lộ trình có thể thay máu, nuôi cấy lại tế bào gốc khỏe khoắn, sẵn sàng bắt nhận, tiếp nhận những mạch nguồn truyền thống để tiếp tục hồi sinh.

1Hơn 20 năm qua, tôi vẫn tìm kiếm để có thể giải mật mã xứ Đoài- trống đồng Ba Vì?

Không khó tìm, bên đường đi chùa Hương là Quán Vua. Nơi đây không chỉ lưu truyền truyền thuyết vua Phùng Hưng từng dừng nghỉ trong mỗi lần tới thăm, diễu duyệt cùng binh tướng. Hôm nay, trong một làng quê đang bị đô thị hóa, nơi đây tựa như một ốc đảo. Vì lẽ nào đó, ngay trong những ngày oi nồng nơi đây vẫn mát lành. Ngay cả khi chung quanh lặng gió thì mỗi tán lá Quán Vua như vẫn ào ào tiếng quân reo. Có phải sức mạnh của tự nhiên và niềm tin tâm linh đã mượn những đại thụ để tạo nên không gian này một vẻ đẹp hiếm hoi, một quyền lực của thiên nhiên nguyên sơ.

Trong đình làng, trên phương đình vẫn còn câu đối ngợi ca làng có lịch sử dài lâu, do trời tạo tác. Nơi có những đầm sen từng tồn tại hàng vạn năm như cái rốn của một vùng địa linh (Ngân Phố  niênthiên tác hợpLiên Đàm vạn cổđịa trung linh). Trong chùa Thắng Quang, trên quả chuông cổ đúc từ thời vua Lê Hy Tông – Chính Hòa (1680-1705) còn ghi khắc cái tên ĐÔN THƯ- .  Mộc mạc nhất thì có thể đọc Đôn Thư là – Thôn Sách? Có thể hiểu đây là vùng đất mà trăm họ đều biết trân quý sách Thánh hiền? Nơi đây đã và sẽ viết nên những cuốn sách về sự chất phác, điều tử tế, lòng trung hậu? Khi chiết tự chữ ĐÔN, có thể suy luận Đôn Thư là cuốn sách Trời? Nó đưa dẫn con người tìm đến với mặt trời, tới ánh sáng của nhận thức, tới chân lý?

Để hiểu thêm về Đôn Thư xin đừng bỏ qua tên hiệu Thư Trì- Ao Sách của cụ Vũ Phạm Hàm một người con nổi danh bậc nhất Thôn Sách.

Để thực sự nhận biết tâm thế, tư thế Đôn Thư, có lẽ người ta phải lần giở lại cuốn Mộng Hồ gia tập. Gia phả họ Phạm Vũ chỉ có 29 tờ, 58 trang, mỗi trang 8 cột, mỗi cột 18 chữ, ngót 900 chữ Hán. Một người tài hoa như cụ Tam Nguyên Thám Hoa đã phải cẩn trọng viết trong hơn 3 năm.

Để trả lời, định nghĩa đầy đủ và chính xác hơn về một khái niệm Đôn Thư, người ta còn phải tiếp tục tìm kiếm, khám phá lại những di cảo của cụ Thám Hoa. Vượt qua những gia phả được viết khoa học, nghiêm cẩn hay những vần thơ đầy tâm trạng của một trí thức lớn, phải kể đến bài thi Đình mà cụ Thám Hoa đã dâng lên vua Thành Thái trong năm thi Nhâm Thìn 1892.

Trả lời những nghi vấn, âu lo của nhà vua, trong kế sách của mình, Tam Nguyên Thám Hoa chỉ một lòng mong ước mùa màng phong đăng, làng xóm được an lạc, cơ nghiệp nhà Nguyễn được dài lâu, làm mẫu mực chính trị cho đời sau như Nghiêu Thuấn, thi hành vương đạo, đưa đạo đời đến thăng bình như thời Chu, Thương, Hạ.

Với ông, trong một xã hội nhiễu loạn, để thực hiện những lý tưởng đó, đối sách quan trọng nhất phải đạt tới là sự hài hòa “Chính dân đức, lợi dân dụng, hậu dân sinh” (Chính sự, trước nhất lấy cái Đức làm gốc, nền tảng. Lấy ích dân làm lợi quốc. Tiếp sau là trọng hậu đời sống người dân). Và vấn đề cốt tử để hiện thực lý thuyết tam Dân ấy, bậc vua sáng phải là cẩn trọng, công tâm, sáng suốt khi dùng người. Người chăn dân phải “yên trị người ở gần, tôn sùng người có đức, tin cẩn người có nhân và cự tuyệt kẻ gian tham, ác hiểm”. Quan lại phải xứng chức…

Sau hơn một trăm năm, những tâm tư đó của Tam Nguyên Thám hoa cũng chính là liệu pháp, phác đồ điều trị, kế sách lớn nhất để có thể vãn hồi rồi thiết kế lại một không gian văn hiến xứ Đoài!

a

Bao giờ người xứ Đoài mới theo kịp bước chân cụ cả Sầnđể ngược xuôi miền tiên cảnh? (ảnh chụp một đĩa cổ của người làng Chàng Sơn)

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s