Xứ Đoài tạnh nguồn?

Bài Xuân Bình. Ảnh Hải Sơn

Sau 10 năm bị xóa sổ, Hà Tây, xứ Đoài trở thành con tin cho một bản quy hoạch đầy cuồng vọng của những kẻ cướp đất có môn bài?

DCIM100MEDIADJI_0197.JPG

Viettel vẫn thiếu đất để xây những tham vọng

Xứ Đoài- Hà Tây cũ được tạo nên bởi những dòng chảy thao thiết của dãy Ba Vì, đồi, rừng Hòa Bình cùng lưu vực các sông Tích, Sông Đáy, sông Đà, sông Hồng. Theo lẽ tự nhiên, dòng chảy nào thì cũng có những khúc quanh, khi đổi dòng, lúc dâng đầy, mùa khô hạn. Nhưng văn hóa xứ Đoài thì khác, sẽ khác? Nó có thể dần thu hẹp lưu vực, đổi dòng, có lúc đoạn nguồn nhưng không thể đứt mạch?

Vẫn đó, từ bao đời xưa, xứ Đoài choài choãi nhận lũ tràn vượt sông Hồng, sông Đà để bồi đắp, nuôi dưỡng châu thổ, gia cố nền phù sa trẻ,  khởi tạo những vùng đất mới, lớn rộng và không ngừng vươn ra biển.

iĐường Lâm 2005- ảnh chụp đám cưới con gái ông NKĐ cựu Bộ trưởng văn hóa, cựu Trưởng Ban Tư tưởng- văn hóa

Từ khởi thủy, người xứ này lập làng cổ với những làng nghề tằm tang, xe tơ, dệt lụa, đan tre, lợp nón, trồng lúa, tra tỉa rau màu để gầy dựng một đời sống yên ấm.  Họ xây thành, đắp lũy để bảo vệ những thành quả được gây dựng bằng bao xương máu. Họ đào bới đất, tìm kiếm vật liệu ngay dưới chân mình, dựng nhà bằng đá ong, cất đình bằng gỗ rừng, xây chùa trên đồi cao, hang sâu. Họ mượn tên dụng cụ, vật liệu xây dựng, khả năng thấu cảm mạch đất, dòng nước hay ước mơ an lành về chốn ở để đặt tên xóm thôn, làng, tên đường.

Bởi thế, ít nơi nào trên đất nước này lại có các địa danh như Chàng Sơn(Chàng là cái đục), Ngõa Thổ (Ngõa là loại  đất chuyên làm gạch, ngói. Ngõa cũng chỉ những người thợ chuyên lợp ngói), Phùng Xá, Hòa Xá, Thạch Thất, Thạch Xá, Trạch Lôi, Trạch  Mỹ Lộc, ?), Thôn Thạch (Xá, Thất, Trạch đều có thể hiểu là ngôi nhà) Phú Cát, Giã Cát (Cát ngược nghịch với hung và thường được hiểu là tốt lành), Thạch Thán (dòng sông đá?)

Hàng nghìn năm qua, những tinh quý của một vùng văn hóa xứ Đoài cứ lắng lọc, tích tụ và trở nên màu mỡ, phì nhiêu từ những chất liệu, tế bào nhỏ bé, bình dị như thế.

g

Khu Du lịch sinh thái Tuần Châu- Chùa Thầy vẫn đắp chiếu suốt 10 năm qua?

Tiếc là, gần đây thôi, nhất là từ khi bản đồ hành chính không còn tên gọi Hà Tây, lưu vực văn hóa Xứ Đoài có xu hướng teo tóp, lững lờ, ngơ ngác? Và các đường phân thủy mới của Xứ Đoài cứ làm rã tan, vữa ra các trầm tích văn hóa vốn được tinh cất từ bao đời nay.

Thật khó tin là các làng cổ đều say sưa, ngất ngưởng, hừng hực lên phố. Làng nghề mất dấu. Làng khoa bảng ao lấp, giếng bẩn, ngõ vẹo, nhà xiêu, hoành phi thếp sơn tàu óng ánh, câu đối dán gắn đầy chữ của những bút nô, háo danh… Các dự án lớn đều chậm chạp, ngưng trệ và thiếu sinh khí. Những nơi thơm ngon nhất xứ Đoài đều đang rùng rùng trở thành một thị trường bất động sản nóng rãy.
Dưới chân Ba Vì huyền thoại, từng ngôi làng như những gen đột biến hay các tế bào gốc phát triển mất kiểm soát. Cơ thể xứ Đoài vướng bệnh nan y.
Để chẩn mạch hiện trạng, tìm kiếm giải pháp chẩn trị cũng như chẩn đoán tương lai Xứ Đoài, không có gì khác lại phải lần tìm về những làng cổ đang gượng sống bên hành lang của những “Con lộ phát triển”?

DCIM100MEDIADJI_0214.JPG

Đường Lâm 2017 còn là làng cổ

Đâu Chàng Thôn?

k

Chỉ có một khung nhà gỗ duy nhất của Chàng Sơn huyền thoại được một kiến trúc sư nhọc nhằn, gồng mình dựng lên.

Chàng Sơn vừa mở không gian trưng bày những sản phẩm tiêu biểu và giới thiệu thương hiệu của làng. Những ngày cuối xuân, đầu hè mưa và mù. Từ đây không thể nhìn thấy Ba Vì. Không xa, biểu tượng của GIÁC NGỘ, chùa Tây Phương cùng các vị La hán như trốn lấp hay khuất lấp trong những lùm cây. Bên con đường, đại lộ của Đồ gỗ nội thất thời DOIMOI, làng nghề dúi dụi vì thị trường bị điều khiến bởi những người mới giàu, ưa đồ tàu. Chỉ có một khung nhà gỗ duy nhất của Chàng Sơn huyền thoại được một kiến trúc sư nhọc nhằn, gồng mình dựng lên.

Có gì quá hụt hẫng so với ngày xưa cũ?

Từ một hiện thực xứ Đoài rực rỡ, Nguyễn Tuân từng chép lại huyền thoại Trên đỉnh Non Tản- Vang bóng một thời. Trong câu chuyện ma mị đó những người thợ ngõa, thợ mộc nổi tiếng nhất của làng đã từng được thần núi Tản giao cho họ đảm trách việc cất đền, dựng đài, xây sửa miền tiên cảnh sau mỗi lần Thủy thần dâng nước đánh ghen.

Nhưng hôm nay, với hậu duệ cụ Cả Sần, viễn ảnh sơn thủy, cảnh giới thần tiên, giấc mơ bồng lai chỉ còn vương lại trên những món đồ cổ với dấu men lam đậm nhạt hay cốt gốm cổ mỏng tang.

b

Ước mong về một chữ AN chỉ kịp khắc khảm tượng hình trên lớp vỏ trai lóng lánh, mỏng manh gắn trên những sập gỗ hương, tủ chè gỗ trắc. ( trong chữ Hán, tượng chữ AN có một người đàn bà ngồi, quỳ dưới mái nhà)

Khó tìm thấy đồ án trang trí mới nào có thể thể hiện, tái hiện được những gì mà phù điêu đình Đoài đã từng tạo nên những tầm vóc, giá trị lớn nhất cho mỹ thuật Việt cổ. Gần như biến mất những nhát chạm bong, chạm lộng, chạm nổi thừa thô phác, rất mộc mạc mà đầy ngẫu hứng và không bao giờ lỗi, cũ.

Chàng Sơn phơ phếch. Thủy đình khô xác. Làng đang mùa vét nước, rắc vôi, tẩy rửa cho ao bớt tù, nước không đọng.

Sau đình làng, có con chó đá đứng bơ vơ cùng duy nhất một cái chân hương cong queo. Nó không thích cách chau mày, suy tư của các triết gia hay nhà tư tưởng La Hán? Nó quay lưng lại với đỉnh Ba Vì nơi Sơn Tinh sa chĩnh gạo và đang ôm Mị Nương ngủ vùi trong mù mưa? Mắt nó khắc khoải nhìn về đâu? Nó rất muốn đến cầu Khum? Nơi đó, ai mất gì, tổn thương, xót xa gì cứ ra đó mà cầu, mà nguyền. Truyền thuyết mới bảo thế!

Đối sách Đôn Thư?

Trong mọi hành trình khảo cứu xứ Đoài, người ta không thể bỏ qua làng khoa bảng Đôn Thư. Cũng như Chàng Thôn và bao làng quê khác, Đôn Thư hôm nay cũng có những câu chuyện buồn, rất buồn.
d
Gia Hương?

Thật khó quên về số phận xiêu dạt, long đong của Gia Hương- ngôi nhà quan Tế Tửu (chức quan quản lý Văn Miếu Quốc Tử giám). Ngôi nhà đó, kiến trúc đó cũng không khác làng quê này là mấy? Nó cũng như một xứ Đoài thu nhỏ- nơi đang dung chứa bao xung đột, mâu thuẫn, nghịch lý của phát triển?

Từ Hà Tây giạt về Nam Định. Từ nơi ở của người quyền quý được vua ban bốn chữ Túc tĩnh- Hồi tị (dừng chân, lánh xa để giữ vẻ trang nghiêm), ngôi nhà đã trao phận và làm showroom cho một kẻ trọc phú, gian hoạt.

Dẫu sao nó đã trở về sau những vụ phá dỡ, bán mua và chuyến ly hương tức tưởi, nhục nhằn? Nó đang được phục dựng lại sau bao mất mát, đổ vỡ? Nó mới tái sinh phần vỏ xác và vẫn nhạt nhòa hồn cốt? Nó rất cố công tập hợp nhiều món đồ mới đắt giá? Nhưng sẽ còn phải đợi chờ khá lâu để tự nó có thể bù đắp những hụt thiếu cảm xúc, ký ức cùng vết dấu của quá khứ?

Khi cần, thay vì nhiều lời và nặng phần trình diễn, nó sẽ tĩnh lặng, trầm lắng, vô ngôn, tự tại như đã từng …

o2001, chuyển về Sùng Văn, Nam Định, Gia Hương từng có một cái tên khá mỹ miều Thọ Phong

Nhưng may mắn thay, không gian Đôn Thư hôm nay không chỉ có Gia Hương. Bên trong, dưới rất sâu những lớp trầm tích văn hóa của chính ngôi nhà đó và của làng vẫn lưu trữ, cất giấu gì đó rất khác thường, phi thường. Nó mách bảo mỗi phận người, từng dòng họ, một ngôi nhà, góc chợ, sân đình hay mái chùa đến những phương cách và cả lộ trình có thể thay máu, nuôi cấy lại tế bào gốc khỏe khoắn, sẵn sàng bắt nhận, tiếp nhận những mạch nguồn truyền thống để tiếp tục hồi sinh.

1Hơn 20 năm qua, tôi vẫn tìm kiếm để có thể giải mật mã xứ Đoài- trống đồng Ba Vì?

Không khó tìm, bên đường đi chùa Hương là Quán Vua. Nơi đây không chỉ lưu truyền truyền thuyết vua Phùng Hưng từng dừng nghỉ trong mỗi lần tới thăm, diễu duyệt cùng binh tướng. Hôm nay, trong một làng quê đang bị đô thị hóa, nơi đây tựa như một ốc đảo. Vì lẽ nào đó, ngay trong những ngày oi nồng nơi đây vẫn mát lành. Ngay cả khi chung quanh lặng gió thì mỗi tán lá Quán Vua như vẫn ào ào tiếng quân reo. Có phải sức mạnh của tự nhiên và niềm tin tâm linh đã mượn những đại thụ để tạo nên không gian này một vẻ đẹp hiếm hoi, một quyền lực của thiên nhiên nguyên sơ.

Trong đình làng, trên phương đình vẫn còn câu đối ngợi ca làng có lịch sử dài lâu, do trời tạo tác. Nơi có những đầm sen từng tồn tại hàng vạn năm như cái rốn của một vùng địa linh (Ngân Phố  niênthiên tác hợpLiên Đàm vạn cổđịa trung linh). Trong chùa Thắng Quang, trên quả chuông cổ đúc từ thời vua Lê Hy Tông – Chính Hòa (1680-1705) còn ghi khắc cái tên ĐÔN THƯ- .  Mộc mạc nhất thì có thể đọc Đôn Thư là – Thôn Sách? Có thể hiểu đây là vùng đất mà trăm họ đều biết trân quý sách Thánh hiền? Nơi đây đã và sẽ viết nên những cuốn sách về sự chất phác, điều tử tế, lòng trung hậu? Khi chiết tự chữ ĐÔN, có thể suy luận Đôn Thư là cuốn sách Trời? Nó đưa dẫn con người tìm đến với mặt trời, tới ánh sáng của nhận thức, tới chân lý?

Để hiểu thêm về Đôn Thư xin đừng bỏ qua tên hiệu Thư Trì- Ao Sách của cụ Vũ Phạm Hàm một người con nổi danh bậc nhất Thôn Sách.

Để thực sự nhận biết tâm thế, tư thế Đôn Thư, có lẽ người ta phải lần giở lại cuốn Mộng Hồ gia tập. Gia phả họ Phạm Vũ chỉ có 29 tờ, 58 trang, mỗi trang 8 cột, mỗi cột 18 chữ, ngót 900 chữ Hán. Một người tài hoa như cụ Tam Nguyên Thám Hoa đã phải cẩn trọng viết trong hơn 3 năm.

Để trả lời, định nghĩa đầy đủ và chính xác hơn về một khái niệm Đôn Thư, người ta còn phải tiếp tục tìm kiếm, khám phá lại những di cảo của cụ Thám Hoa. Vượt qua những gia phả được viết khoa học, nghiêm cẩn hay những vần thơ đầy tâm trạng của một trí thức lớn, phải kể đến bài thi Đình mà cụ Thám Hoa đã dâng lên vua Thành Thái trong năm thi Nhâm Thìn 1892.

Trả lời những nghi vấn, âu lo của nhà vua, trong kế sách của mình, Tam Nguyên Thám Hoa chỉ một lòng mong ước mùa màng phong đăng, làng xóm được an lạc, cơ nghiệp nhà Nguyễn được dài lâu, làm mẫu mực chính trị cho đời sau như Nghiêu Thuấn, thi hành vương đạo, đưa đạo đời đến thăng bình như thời Chu, Thương, Hạ.

Với ông, trong một xã hội nhiễu loạn, để thực hiện những lý tưởng đó, đối sách quan trọng nhất phải đạt tới là sự hài hòa “Chính dân đức, lợi dân dụng, hậu dân sinh” (Chính sự, trước nhất lấy cái Đức làm gốc, nền tảng. Lấy ích dân làm lợi quốc. Tiếp sau là trọng hậu đời sống người dân). Và vấn đề cốt tử để hiện thực lý thuyết tam Dân ấy, bậc vua sáng phải là cẩn trọng, công tâm, sáng suốt khi dùng người. Người chăn dân phải “yên trị người ở gần, tôn sùng người có đức, tin cẩn người có nhân và cự tuyệt kẻ gian tham, ác hiểm”. Quan lại phải xứng chức…

Sau hơn một trăm năm, những tâm tư đó của Tam Nguyên Thám hoa cũng chính là liệu pháp, phác đồ điều trị, kế sách lớn nhất để có thể vãn hồi rồi thiết kế lại một không gian văn hiến xứ Đoài!

a

Bao giờ người xứ Đoài mới theo kịp bước chân cụ cả Sầnđể ngược xuôi miền tiên cảnh? (ảnh chụp một đĩa cổ của người làng Chàng Sơn)

Lương tháng cho con

 

doc-tien-2010-05-oil-150x150cm-p02-resize.jpg

Trong thời của Tư bản Đỏ, đồng tiền cần được định nghĩa thế nào? (Tranh Phạm Huy Thông)

Con học lớp 9, đã có nhiều nhu cầu chi tiêu mới, cần thiết và chính đáng. Lịch học chính, học phụ dày đặc, lớp học ở nhiều nơi nên con phải đi lại nhiều hơn, bạn bè đông hơn, quan hệ, giao thiệp rộng hơn. Và… hình như con cũng đã có… bạn gái.

Để “vận hành” cái nhịp sống quá tải, quá vất vả và đáng yêu này chắc là rất cần một khoản tài chính nho nhỏ, một cái hầu bao xinh xinh.

Không có tiền trong túi sẽ chẳng làm được gì. Trong bất kỳ hoàn cảnh nào thì chân lý đó không bao giờ thay đổi.

Đang chở bạn gái đi chơi, sẽ thế nào khi thủng xăm và hết tiền bơm vá xe? Có thể con sẽ là người hào hiệp hơn nếu vui vẻ mời các bạn, các “vợt thủ” một cốc nước mát sau trận cầu nóng bỏng. Cũng sẽ vui hơn khi góp tiền cùng bạn bè mua bánh ga tô mừng sinh nhật cô giáo cũ…

Tiền hay như thế, tuyệt vời là thế nhưng không phải khi nào người ta cũng hiểu đúng về nó. Hồi còn bé, để xây dựng một xã hội ảo tưởng, người ta mượn ý của một đại văn hào phương Tây để nhồi sọ thế hệ của bố rằng đồng tiền là con điếm của nhân loại.

Để tô vẽ cho những giá trị đạo đức giả họ mượn dẫn, đánh tráo khái niệm trong kinh sách Tàu và rao giảng: “Hoàng kim hắc thế tâm”- đồng tiền, vàng bạc làm đen tối lòng người. Ngày bố bằng tuổi con, cả đất nước cùng cực đói khổ, cùng cực khốn khổ, nhân dân làm thơ, vè tôn vinh tờ giấy bạc:

Tiền là Tiên, là Phật.
Là sức bật của tuổi trẻ,
Là sức khỏe của tuổi già,
Là cái đà của danh vọng,
Là cái lọng để che thân,
Là cán cân của công lý.


money-2010-oil-1mx1m-p13-resize.jpg

Thế hệ trẻ sống dưới chế độ cộng sản hôm nay định nghĩa: Tiền biến Người thành Tiền- tranh Phạm Huy Thông

Mỗi năm qua đi, quan niệm, nhận thức, thái độ và ứng xử với đồng tiền của bố mẹ cũng thay đổi rất nhiều. Thấu hiểu hoàn cảnh sống đa dạng, khác biệt, phức tạp hiện nay, hơn một năm qua bố mẹ đã công khai thu nhập, chi phí sinh hoạt của gia đình và gợi ý để con tự đề suất một mức chi tiêu sinh hoạt cá nhân.

Vậy mà con lúng túng, chần chừ, khất lần, loay hoay?

Bố không hề muốn các con thường xuyên cần tiền, luôn tiêu tiền mà chẳng hiểu gì về nó. Bố buộc phải đưa ra một quyết định hơi “độc tài và thiếu dân chủ” một chút: Dành cho con một khoản 300.000 đồng mỗi tháng, tạm gọi là LƯƠNG… cơ sở dành cho học sinh PT THCS.

Khoản tiền này không nhiều nhặn gì. Nó chưa mua cho con mười bữa ăn phở, chẳng nạp cho con được mấy game mới và có thể chỉ giúp con mua được 1,5 con gấu bông để tặng bạn gái nhân ngày sinh nhật… Thế nhưng nó cũng đã gấp 3 lần mức tăng lương tối thiểu cho người lao động mà Quốc hội sẽ quyết trong kỳ họp này.

Rất mong con hiểu rằng bố mẹ không hề ti tiện, ki bo. Bố mẹ tạm chi như thế cũng bởi vì cộng thêm các kiểu học phí và các khoản chi phí lặt vặt cho hai anh em con mỗi tháng đã là một khoản không nhỏ so với nguồn thu của gia đình. Bố mẹ không phải là những quan chức, chủ doanh nghiệp hay nhà buôn.

Doanh nghiệp, nhà buôn thì kiếm được nhiều lời, quan chức thì vơ vét, liếm mút vô cùng nhiều lộc lạc hay thuế máu của nhân dân. Là những người làm ăn chân chỉ, lương thiện mọi khoản thu nhập của bố mẹ có được là dồn góp từ mồ hôi, nước mắt, đôi khi trộn cả máu và nhiều nỗi cơ nhục. Khoản thu nhập khiêm nhường này còn bị thắt bóp, cắt xén đi khá nhiều bởi rất nhiều những khoản thuế. (Thuế má bây giờ thì khốn nạn, tởm lợn gấp nhiều nhiều lần so với những gì mà ông Hồ đọc (mướn) Bản án chế độ thực dân.) Quyền lợi xã hội, dịch vụ công cộng được hưởng ở mức quá đê mạt nhưng thuế thu nhập của mẹ lại cao hơn nhiều lần so với nhân viên đồng hạng ở Nhật Bản. Có nơi nào trên thế gian mà Thuế đánh cả vào trợ cấp cho người mang thai, thuế xe đạp điện? Liệu sắp tới người đi bộ có bị xẻo đi một khoản cho phí… nhấc hai cái chân?

Chu cấp lương cho con, bố mẹ chỉ muốn con có cơ hội vận dụng bài học về bốn phép tính cộng trừ nhân chia, gợi mở cho con một cách suy nghĩ thiết thực, cách làm người tử tế khi nhận về và khi tiêu tiền. Bố mẹ chỉ muốn con tự chủ hơn trong cuộc sống, biết tính toán chi tiêu hợp lý, dần hiểu giá trị đồng tiền và khởi động ý thức kiếm tiền, làm giàu một cách chân chính.

Những điều thực học, giản dị như vậy mà không hiểu sao hệ thống nhà trường hiện nay đều nhiệt tình và cố tình lảng tránh?

Những kiến thức cơ bản này, trong tương lai không xa, may chăng sẽ giúp các con thoát khỏi những hệ lụy của lối tư duy u tối, cách hành xử vô cảm của phần lớn cơ quan công quyền.

Trong nhiều năm tháng qua và trong những buổi học sắp tới, bố đã và sẽ cố xây dựng hoàn chỉnh cho các con một giáo trình về TIỀN- TIÊN- THÁNH.

Bài học cảm động, cần học nhất với các con là từ những người như anh Nguyễn Trung Hiếu học sinh trường Amstecdam, người học trò nghèo từng nhịn ăn sáng, tiết kiệm 3000 đồng lấy tiền giúp mẹ chạy thận. Bài học sâu sắc nhất là từ anh Ngô Văn Thuận ở Xuân Thành, huyện Yên Thành, tỉnh Nghệ An, một sỹ tử đáng nể đã đạp xe ra Hà Nội thi Đại học khi trong túi chỉ có 30.000 đồng.

Đương đại và thời sự hơn thì chúng ta càng phải học kinh nghiệm và khả năng quyên tiền bầu cử của TT Mỹ Obama. Năm 2008, trong số gần 800 triệu USD chi cho vận động tranh cử, phần lớn Obama đã nhận từ quyên góp của cử tri. TT Mỹ đã “nhặt nhạnh” từ những khoản thấp nhất là 8 USD (khoảng gần 200000 đồng). Chỉ trong tháng 9 vừa qua, Obama cũng đã quyên được gần 200 triệu USD.

Từ chỉ ba ví dụ trên, chúng ta đều biết vấn đề không phải là những con số cụ thể 3.000 đồng, 30.000 đồng, 300.000 đồng hay vài trăm triệu Đô.

Đồng tiền sẽ chỉ là Tiên khi nó trong tay những người con hiếu đễ như anh Hiếu. Đồng tiền chỉ là Phật khi đồng hành cùng những chàng trai đầy ý chí, nghị lực như anh Thuận. Đồng tiền chỉ là siêu quyền lực, là cán cân công lý, là biểu tượng của một xã hội lành mạnh khi nó đồng nghĩa, đồng đẳng với tài năng, khát vọng thay đổi nước Mỹ, thay đổi thế giới của những nhân vật được lịch sử lựa chọn như Obama.

Đọc đến đây bố muốn hỏi một câu: các con sẽ làm gì để lương tháng đầu tiên có ý nghĩa nhất?

(Bài cũ viết 04/11/2012-http://songmoi.vn/xa-hoi-gia-dinh/luong-thang-cho-con)

Bão Sơn Tinh và nỗi oan khuất huyền thoại

 

140g9723_resize.jpg

 

Ngày 29-10-2012, cơn bão Sơn Tinh đã hạ cấp xuống còn là áp thấp nhiệt đới và tan đi. Gió đã không còn hung hãn, mưa đã tạnh nhưng những biến cố của thời tiết sẽ không chỉ dừng lại sau gần một tuần tạo tác, hoành hoành dọc Biển Đông. Cơn bão bất thường này không chỉ để lại những hậu quả đau buồn trong cuộc sống nhiều người, thiệt hại về mùa màng hay tàn phá hệ thống cơ sở hạ tầng, đập vỡ những con đê, bẻ gẫy những cột phát sóng…

Hơn thường lệ, lần đầu tiên những bất ổn của không khí, hiện tượng thời tiết đặc biệt nguy hiểm kèm theo gió mạnh và mưa lớn đã vô tình và mau chóng trở thành “bão…từ”. Quá nhiều tiếng la ó, lời ta thán tràn ngập các trang mạng xã hội. Một hiện tượng bình thường và có tính quy luật của tự nhiên bất ngờ tàn phá và để lại một hậu quả khôn lường về đời sống văn hóa, những tổn thương về tinh thần và động chạm rất mạnh đến đời sống tâm linh của người Việt.

Trên thế giới từng có đến hơn một trăm cách đặt tên bão. Người Mỹ từng dùng tên phụ nữ. Hàn Quốc, Nhật Bản đặt tên theo loài thú vật. Malaysia, Campuchia ghi danh theo các loài thực vật . Trung Quốc lấy theo tên các vị thần. Mấy năm gần đây Việt Nam đã đăng ký với WMO mười cái tên để định danh cho những cơn bão là : Sơn Tinh, Ba Vì, Côn Sơn, Hạ Long, Vàm Cỏ, Sông Đà , Sao La, Sơn Ca, Trà Mi và Lekima.

Lấy tên các loài hoa, thú, dòng sông, ngọn núi, bờ vịnh dẫu sao cũng dễ chấp nhận bởi chưng tất cả đều là danh xưng của các tạo vật mà chúa trời, tạo hóa ban cho loài người. Đặt tên bão theo di sản văn hóa thiên nhiên có thể là khởi đầu của một chuyện hài. Hoàn tất một thao tác, thủ tục hành chính, các nhà khoa học khí tượng thủy văn Việt Nam cho thấy họ có cái nhìn và cách sử dụng ngôn từ đầy cảm hứng của những nhà thơ và tư duy của những nhà triết học. Có thể coi cách đặt tên bão trên như là một trong những biểu hiện của sự ”bình thường hóa quan hệ” giữa con người và thiên tai. Hành xử như thế đôi khi cũng đem lại cho nhân loại một cách tư duy khoa học, lối cảm nhận nhân văn hơn.

Nhưng gắn  hiện tượng thời tiết đặc biệt nguy hiểm với những biểu tượng văn hóa, niềm tin tín ngưỡng thì quả thật là quá mức… đặc biệt nguy hiểm. Đó là sự bất cẩn? Đó là trò đùa? Đó là sự vô ý thức? Đó là sản phẩm của một nền văn hóa đầy dị tật? Đó là đòn thù? Đó là điềm báo cho những điều bất an, bất toàn?

3_resize_0.jpg

Có lẽ không đứa trẻ Việt Nam nào không hiểu Sơn Tinh là vị thần đứng đầu trong tứ bất tử. Kể cả người dân ít học nhất cũng hiểu, trân trọng và sùng kính các sự tích, truyền thuyết về Đức thánh Tản (đặc biệt là truyền thuyết Sơn Tinh-Thủy Tinh). Các ông thầy địa lý thì chẳng quên việc Sơn Tinh cưỡi mây nhổ bọt vào trò trấn yểm của phù thủy Tàu Cao Biền. Các nhà văn hóa thì lấy vóc dáng của nơi Sơn Tinh cư ngụ làm phối  cảnh văn hóa cho dân tộc này…. Đó không chỉ là tập hợp rời rạc của câu chữ, không chỉ là lịch sử được huyền tích hóa. Vậy mà đại diện cho giới khoa học Việt Nam có thể ngông nhiên làm những điều u tối, mất Nghĩa, thất Đức đến vậy sao?

Có phải hàng chục năm qua những nhà khoa học này cùng bao thế hệ người Việt từng học và hấp thụ những bài giảng giáo điều. Họ từng bị nhồi sọ rằng Sơn Tinh là anh hùng, Thủy Tinh là giặc? Sơn Tinh là thể hiện cái gọi là khát vọng… làm chủ thiên nhiên? Họ được dạy trở thành những kẻ ngạo ngược như thế? …

Có lẽ các nhà khoa học  này chưa đọc Sự tích một ngày đẹp trời của Hòa Vang. Trong câu chuyện tưởng chừng bênh vực, bào chữa cho Thủy Tinh “trắng án” lại là một là một cách nhìn nhận tự nhiên, lịch sử chuẩn mực, một thái độ đầy tính NGƯỜI trước quá khứ, văn hóa. Trong “sự tích” hiện đại đó, nhân thần Sơn Tinh- Thủy Tinh và Mị Nương là những chất liệu, hiện tượng không thể tách rời. Đó là vai trò hòa giải của con người với những sức mạnh bất thường của thiên nhiên. Đó là sự giao hòa giữa con người và tự nhiên. Đó là gắn kết con người, tình yêu, sự sinh tồn với đất trời, sông núi…

Bão Sơn Tinh đã đi qua nhưng biểu tượng Sơn Tinh sẽ vẫn trường tồn sau tất cả những bấn loạn thảm thương của con người. Người ta có thể không đo đếm được một cách chính xác những phẩm chất của văn hóa Việt nhưng chắc chắn nó dài hơn những con đê. Tín ngưỡng thờ Thần Núi khó biết cao sâu như thế nào nhưng khả năng lan tỏa của nó không giản đơn và phụ thuộc vào sự kích hoạt sóng vật lý. Tình cảm của con người cũng là những mầm sống nhưng không thể dễ rơi rụng như những hạt thóc nhỏ nhoi trên cánh đồng…

000012_a_resize

Một con đê biển lớn bị sóng đánh vỡ có thể xây đắp lại. Một cột phát sóng bị gió non bẻ gãy có thể dựng lại. Vụ mùa này mất trắng còn có vụ chiêm bù đắp…Nhưng điều quan trọng hơn là niềm tin rất khó vực dậy sau những chuyện nhăng nhố. Chỉ cầu xin các nhà khoa học, những người đại diện cho chính phủ, những đặc sứ văn hóa của đất nước này thôi đừng gieo gió, hãy dừng rắc bão trên hiện thực văn hóa, tâm linh của dân tộc. Trong giai đoạn quá nhiều thiên tai, nhân tai này của đất nước, một tên gọi thôi cũng có thể là điểm tựa mong manh, cuối cùng của nhân dân.

Chắc là trong số những người tham gia đặt tên cho bão cũng có kẻ từng bôn ba đây đó. Sao họ học không học tập những nhà khoa học Úc khi lấy tên những chính trị gia họ  căm ghét để đặt tên cho bão. Sao không lấy  “tham nhũng”, “phê và tự phê”, Vinashin hay đồng chí X, Y, Z để đặt tên cho một hiện tượng đặc biệt nguy hiểm này?

29/10/2012- Sống Mới

http://songmoi.vn/xa-hoi-thoi-su/bao-son-tinh-va-noi-oan-khuat-huyen-thoai

Khung cửa ký ức

Nơi cất giữ thời gian và bảo tồn không gian 

Hai Phong Do Son   _resize(1).jpg

Khu 2 Đồ Sơn Hải Phòng 1908

Ngay cả khi loay hoay, lúng túng, hoài nghi, bất lực trước thực tại, con người ta vẫn luôn mộng tưởng và đặt cược niềm tin vào tương lai. Một phương tiện và cũng là cứu cánh của con người là ngược dòng thời gian, trở lại quá khứ, lần tìm cái đã qua, khai quật ký ức, tái tạo lại những điều đã biến đổi, biến dịch. Rất có thể các vỉa tầng, trầm tích của thời gian sẽ mách bảo người ta một chút hy vọng.

Trước mắt chúng ta, trong bài viết này, không phải là Kim tự tháp hoành tráng được kiến trúc theo tọa độ đầy bí ẩn của chòm sao Orion. Không phải là những thức cột chuẩn mực, ẩn giấu khao khát quyền lực thánh thần của con người, của các kiến trúc sư Hy- La. Không phải là những đô thị cực thông minh, được quy hoạch như một tuyệt phẩm của văn minh Lưỡng Hà. Không phải là những đền đài rực rỡ đã lan tỏa theo nhịp biển sữa của thần sáng tạo Shiva và kịp để lại dấu tích điêu khắc trên tháp cổ từ ven sông Hằng đến Bayon,Nam Đảo hay Mỹ Sơn. Vật thể mà chúng ta đang có trong tay không phải là trống đồng Đông Sơn một mật mã kỳ lạ về cấu trúc vũ trụ và tâm thức của người Việt thời tiền sử…

Chúng ta chỉ có một cơ hội nho nhỏ để được trò chuyện, đối thoại với những con tem, tấm bưu thiếp hay vỏ bì thư cũ kỹ. Dấu thời gian khoảng trăm năm mới tạm làm ố vàng hay nhòe mờ chút ít những mảng, nét của không gian xưa cũ.

Bất kỳ lúc nào, những tác phẩm bưu chính này luôn gợi nhắc về một thời khốn khó, chẳng mấy ai còn đủ ý thức lưu giữ các dấu tích, di sản. Thời gian dường như chỉ được chia ở thì hiện tại và chút ảo tưởng về tương lai. Ký ức như một tài sản văn hóa, tinh thần bị quên lãng. Khi mất đi những dấu mốc, nền tảng ấy, ít nhất là nhận thức của người ta sẽ vô hướng, bất định và mất dần khả năng kiểm soát nhiều thứ, trong đó có thái độ hành xử với văn hóa. Hiện tại trở lại với trật tự hỗn mang hơn lúc khởi thủy?

May thay, mỗi bưu thiếp, từng con tem lại mang theo một thân phận và sứ mệnh khác, lớn hơn. Nó vượt qua giới hạn của các mép răng cưa, khổ giấy, mực in, lối vẽ hay các đường biên ý thứ hệ. Hiện thực ba chiều ở một thời xa lắc nào đó tạm hiện về trên khuôn giấy phẳng hai chiều. Đó là hiện vật, chứng cứ, những giá trị được cả tiềm thức và vô thức bảo tồn. Sau khi dịch chuyển tới một phương trời nào khác và chuyển chủ sở hữu, mỗi phong bì thư thật giống viên gạch vồ từng bị nhận chìm dưới thành cũ. Từng con tem cũ giống như con tàu chở gốm cổ đắm ngoài khơi xa. Chiếc bưu thiếp lại giống như trống đồng tạm nằm im bên trong  mộ thuyền… Dù vô tình hay cố ý, sau khi được đánh thức và trở về từ một bến, mốc thời gian nào đó, từng mẩu giấy nhỏ chợt lóe sáng lên và lấp lánh những hồi quang. Nó đa nghĩa hơn một dạng ánh sáng vật lý. Nó giống như những sóng hạt được lan tỏa từ mặt trời. Nó đem đến cho người ta điều lớn hơn sự hồi sinh. Và khi cầm nó trên tay, chúng ta run rẩy bước vào một chiều không gian khác của cảm xúc.

bac-giang-_resize1

Ga Bắc giang 1908

Trên hành trình trở về quê hương đón xuân, khi lần giở mỗi bức ảnh, soi từng nét vẽ, chúng ta không cần phải mường tượng những ga xép ở đồng bằng, trung du hay chặng dừng cuối cùng của tuyến hỏa xa nơi biên cương heo hút. Ga xép Đồng Đăng, Bắc Giang, Bắc Ninh, Thanh Hóa… có thể không còn nguyên dạng ban đầu nhưng hình ảnh xưa cũ của nó đã nằm sâu trong tâm cảm bao người và theo suốt mọi hành trình sinh tồn. Vượt xa ngôn từ, hình ảnh đã nói quá nhiều điều.

bai-chay-quang-ninh-_resize2

Bãi Cháy 1888

Khi xuống biển, từ trên cao, chúng ta cơ may quan sát lại Hòn Gay như một phần của của thành phố Hạ Long hôm nay. Hình ảnh chụp từ 1881, trên những vỉa tầng than đá, mới chỉ loáng thoáng những kiến trúc, nhà xưởng của Công ty than Bắc Kỳ FSCT. Những bãi đá Đồ Sơn, nơi đùa vui của sóng, nơi từng ngưng đọng những gương mặt buồn vui của ngư phủ nay đã phải nhường chỗ cho một tuyến đường ven biển. Trước biển lớn, so với tiền nhân áo yếm hững hờ, chợt nhận ra con người hôm nay không mấy thư thái. Bãi Trước, Vũng Tàu không còn nhiều những hàng dừa hay khoảng trống cho gió biển tạm dừng nghỉ. Đô thị mới, thay vì phải lùi xa lại phía sau, nay đã hăm hở tràn xuống ven mép nước.

Khi lên rừng, nhìn ảnh chụp biệt thự Zenner ở ChaPa, thấy cao nguyên Lồ Suối Tủng như rộng hơn cùng cái thần khí hoang dã, cô đơn nhưng đầy kiêu hãnh của miền sơn cước. Những ước mơ gây dựng ChaPa giống như Canazei, Cavalese ( Ý), Hallstatt (Áo), Torla (Tây Ban Nha) hay Valle de Aran, Notre Dame de Bellecombe ( Pháp)… vẫn chưa tròn vẹn.  Hoàng Liên Sơn vẫn hóng đợi và mơ về diện mạo đang đổi thay từng ngày của những ngôi làng, vùng đất bên dãy núi Pyrenees, Alps hay Scandinavia…

ha-noi-1_resize

Hà Nội- Bến Nứa

Xuôi theo sông Hồng ta gặp lại những bè tre neo đậu ngay dưới chân cầu Long Biên. Từng nhịp cầu như là tái hiện lại lớp mái lá hay dáng vóc của núi đồi. Tranh, tre, nứa, lá vẫn là vật liệu không thể thiếu trong những kiến trúc bình dân, bình dị. Có phải vì thế mà phố vẫn thật gần với núi rừng, với thiên nhiên. Bên sông Lô, nhìn từ phía sau bệnh viện cũ của người Pháp, phố núi Tuyên Quang có một góc nhìn thật lãng mạn. Dường như những người thiết kế, quy hoạch và cả người chụp ảnh vẫn mang theo tới xứ sở này những ấn tượng về Les Andelys, Vétheuil… bên dòng sông Sein. Họ có mang theo cả những nỗ lực, tìm tòi và sáng tạo mà danh họa Paul Cézanne hay Monet còn lưu lại trong những tuyệt phẩm theo dòng tranh ấn tượng hồi thế kỷ 19. Bên sông Đồng Nai, làng quê vẫn vẹn nguyên thanh bình và đẹp hơn, hiên đại hơn cùng với một nhịp cầu tao nhã. Bên dòng sông Tiền, trên những con đường, ngõ chợ, bến phà dường như vẫn lưu dấu, vẫn ẩn hiện bóng dáng Marguerite Duras. Nữ sĩ Pháp vẫn đang mải đi tìm Người Tình- L’amant.

sai-gon-3_resize

Trước Nhà thờ lớn; 5- Nhà hát lớn, 1907.

Khi vô Nam, đứng từ sông Sài Gòn, nhìn đường Charner (Nguyễn Huệ) lần đầu tiên chúng ta được chiêm ngưỡng một hiện tượng hiếm hoi trong quy hoạch của người Pháp. Không giống như những gì ta vẫn nhận thấy từ Nhà hát lớn Hà Nội ở cuối Tràng Tiền, Nhà hát lớn Sài Gòn ở cuối trục đường Lê Lợi, Bảo tàng Lịch sử ở cuối đường Trần Quang Khải, Trường Đại học Đông Dương ở cuối đường Lý Thường Kiệt… Kết thúc một đại lộ, xoay đổi hướng nhìn, biến đổi chất lượng không gian đô thị không còn là bổn phận, trách nhiệm hay sứ mệnh của những công trình văn hóa lớn. Điểm mút của đại lộ Charner lại chỉ là Ville, một khách sạn. Với một trung tâm kinh tế, một đầu mối giao thông lớn, điểm dừng nghỉ, nơi lưu trú đã thành chốn khởi dựng một tác phẩm kiến trúc, điêu khắc độc đáo, một địa chỉ văn hóa, một biểu tượng.

Quay trở về Hà Nội, khi lang thang quanh đường Trần Bình Trọng, Yết Kiêu lại tiếc cho sự biến mất của Nhà Đấu xảo, Bảo tàng Maurice Long – viện bảo tàng kinh tế đầu tiên và lớn nhất của Đông Dương. Cũng như dinh Norodom của kiến trúc sư Hermite trên đại lộ Norodom  (đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa), chiến tranh, bom đạn và nhiều điều lầm lỡ, ngớ ngẩn của con người đã xóa đi những vết dấu, những di tích rất đáng kể.

….
sa-pa_resize

Cha Pả-Sa Pa 1903

Sau khi lướt qua một bộ sưu tập tem, thư, bưu thiếp, chúng ta cũng chẳng nên dừng lại quá lâu với những ký ức buồn hay trĩu nặng một tâm trạng hoang mang, hoài nghi. Trong một khoảng thời gian đủ dài và lại có quá nhiều biến động dữ dội, sự mất mát, đổi thay dù theo chiều hướng xấu đi cũng là điều khó tránh khỏi.

Hiện thực hôm nay của đời sống, kiến trúc có thể còn rất nhiều khó khăn nhưng nhu cầu sống văn minh hơn, thông thái hơn đang được quá khứ gợi nhắc, hối thúc? Chúng ta có quyền mơ về một phối cảnh đô thị từng có, từng hiển hiện? Chúng ta sẽ dần quên đi câu nói buồn “ bao giờ cho đến ngày xưa”?
Trong những ngày xuân, hãy cứ mường tượng cảnh những bạn kiến trúc sư trẻ đang lần giở từng trang báo và cùng hòa nhịp với hoài niệm. Một thế hệ kiến tạo mới, chính họ sẽ lần mở quá khứ và tìm kiếm cho bản thân sự hứng khởi và cả niềm hy vọng. Trong từng dự án, trên từng bản vẽ, chính họ sẽ vượt qua cái duy mỹ trong kiến trúc của người Pháp, cái thực dụng của người Mỹ, cái thô nặng của người Nga hay cái màu mè phô trương của người Tàu.

Họ sẽ viết lại những chuẩn định mới cho Sapa. Sẽ lựa chọn Hạ Long đen hay xanh. Sẽ trả lại cho Đồ Sơn cái chân chất, mộc mộc mà vẫn căng đầy nhựa sống. Sẽ xây dựng mới bảo tàng kinh tế lớn nhất khu vực. Sẽ thanh lọc rồi tái hiện những cảm xúc của thiên nhiên cho sông Đồng Nai. Sẽ chung tay tái tạo không gian cơ quan công quyền thực sự năng động, sáng tạo, mới mẻ, hấp dẫn như những tác phẩm nghệ thuật…

Họ sẽ là thế hệ thay đổi diện mạo kiến trúc đất nước này. Họ sẽ trao cho mai hậu, cho tương lai những bức thư, những con tem, những bưu ảnh mang thông điệp ấy!

ha-noi-12_resize

Nhà Đấu xảo, Bảo tàng Maurice Long – viện bảo tàng kinh tế đầu tiên và lớn nhất của Đông Dương ( Cung Văn hóa Việt- Xô)

 

bac-ninh_resizeBắ Ninh 1912

bien-hoa-_resizeBiên Hòa 1913

dong-dang-lang-son-1_resize
Đồng Đăng, Lạng Sơn 1894

Năm 1901, Hà Nội đã xây lắp 29 km đường ray tàu điện

 

Ha Noi  (8)_resize.jpgTrường Đồng Khánh 1917 ( Trường Trưng Vương)

Ha Noi  (9)_resize.jpgĐại lộ đại lộ Puginier (Đường Điện Biên Phủ)

hai-duong-_resizeHải Dương 1902

Mỹ Tho 1906

nam-dinh-1_resizeCảng sông Nam Định 1911.

 

Sai Gon (1)_resize.jpgSài Gòn1- Năm 1907, Đại lộ Charner ( Nguyễn Huệ)

Sai Gon (2)_resize.jpg Năm 1912, Dinh Thống Đốc trên đường Lagrandière, trước 1975 là đường Gia Long. Nay là Bảo tàng đường Lý Tự Trọng; 3- 1906

thai-nguyen_resizeDoanh trại lính bên sông Cầu, Thái Nguyên

Thanh Hoa _resize.JPGGa Thanh Hóa

Tuyen Quang _resize.jpgNhìn từ Bệnh viện Tuyên Quang 1908

Vung Tau_resize.jpgBãi Trước, Vũng Tàu 1912

Vienna và giao hưởng chiến tranh

 

 

 

Biển Đông dậy sóng. Thần chiến tranh lại tỉnh giấc?… Chợt nhớ, tròn một thế kỷ trước, chính nơi đây, trên  xứ sở bình yên và xinh đẹp như mơ này, từng có những gã đàn ông châm ngòi cho một cuộc chiến kéo dài từ 1914 đến 1945?

a

Lâu đài vỹ đại Schonbrunn. Trong tâm trí nhiều người, Vienna sẽ luôn là một ấn tượng rất khó quên.

Trên kiến trúc lâu đời nhất của thành phố, chiếc tháp dang dở trên nóc nhà thờ Stephan như khắc khảm lên trời cao lời nguyền bí ẩn của một mối tình tuyệt vọng. Những kiến trúc Baroque tráng lệ, những điêu khắc nhân sư quyến rũ của Belvedere vẫn ngạo nghễ suốt hơn 400 năm. Hoàng cung Hapsburg kiêu hãnh, trầm mặc. Mùa hè, ngoại ô vẫn đẹp và trong vắt như những nét nhạc mà cậu bé Wolfgang Amadeus Mozart đã viết trong lần đầu tiên đến thành Vienna. Con sông Danube vẫn bình thản đến nao lòng. Đây là nơi mà Phạm Duy muốn tìm đến trước khi thoát bỏ kiếp trần để bước vào cõi vĩnh hằng. Nhạc sỹ tha hương từng nghẹn ngào: Hay là chết bên bờ sông Danube… những đêm sáng sao…

 

b-1

Nhưng lịch sử lại mách bảo với tôi một thành Vienna của những lời ca ai oán, một giao hưởng khác về định mệnh, một opera bi tráng, một requeum buồn thương nào đó.  Tôi không may mắn tận hưởng hết những cung bậc êm ái, thanh nhã, lãng mạn hay sâu lắng nhất từ một miền cổ tích.

b

 

 

Đêm khuya, chẳng hiểu vì đâu, chẳng biết lý do nào đã dẫn tôi dừng lặng ở một khoảng đất trống mang danh quảng trường Karls.

Giữa sân cỏ, Daniel Knorr dựng lên điêu khắc Vụ nổ- Explosion.  Được tạo nên từ những sợi thép không rỉ, các cột khói văng ra bốn phía như xé toạc không gian yên bình.

Hầu hết các tác phẩm điêu khắc của Viên đều ít nhiều liên quan đến các cuộc chiến. Nhưng chưa có tác phẩm nào mô tả, biểu đạt một dạng mỹ cảm mới về chiến tranh như Daniel Knorr.

Từ những ám ảnh về chiến tranh ở Việt Nam, từ khi súng đạn và những hình ảnh hủy diệt đã tràn ngập trên các loại kênh truyền thông, nghệ sỹ người Rumani này muốn mang tới Vienna một ẩn dụ về chiến tranh. Explosion đã tạo ra một khoảnh khắc của sự tĩnh lặng . Những cột khói bị đông cứng như khới lên những đối thoại vô ngôn về cách con người ta nhận thức và hành xử với chiến tranh vcũng như hàng loạt biến cố khác trong cuộc đời.

 

d Bound to fail

Mấy năm trước, cũng tại bãi cỏ này, người Vienna đã cho dựng “Bound to fail” tạm hiểu là sụp đổ- tác phẩm của điêu khắc gia nổi tiếng Henry Moore. Khác hẳn với những mô típ hình hài đàn bà ẩn hiện mềm mại trong những chuyển động của núi đồi, thiên nhiên, “Bound to fail” lại có những lỗ đen lớn, sâu hoắm và sắc lạnh. Thân thể người đàn bà như bị đạn bắn, giáo đâm hay gươm khoét thủng. Không có chỗ cho những biểu hiện duy mỹ, cầu kỳ, tráng lệ của điêu khắc Phục hưng, Baroque… Những dấu vết hun hút đủ khiến hình hài đàn bà oằn oại và chuẩn bị đổ sụm.

Đến từ Việt nam, tôi hiểu điều gì xui khiến mình trở nên quá mẫn cảm với “Vụ nổ” hay “Bound to fail”…?

c-3

Tổng lãnh thiên thần Michael chống lại Lucifer trong cuộc chiến trên thiên đàng

Cách đây vài trăm mét thôi, từ hàng trăm năm nay, trên mặt tiền của Hoàng cung, thần Hercules vẫn hung hãn tiêu diệt các nữ thần, Nhân mã và tiếp tục lao tâm khổ tứ với 12 kiếp nạn đẫm máu.

Ngay kế bên là các nhóm tượng đài tuyệt đẹp có tên gọi Quyền lực của biển hay Sức mạnh của đất. Nam thần Đất và Nữ thần Nước được dựng lên, được tôn vinh trên biết bao đau đớn quằn quại, những xung đột bất tận của con người.

Mỹ cảm của điêu khắc Phục Hưng đâu chỉ dừng lại ở việc phô lộ những cơ bắp, đường cong của cơ thể người. Phía sau cái mãn nhãn, lướt qua những ấn tượng thị giác và đừng quên lột bỏ vỏ xác của cái đẹp, có gì đã chạm đến lằn ranh cuối cùng của những nỗ lực sinh tồn.

Dường như mọi điêu khắc đều được sinh ra để mô tả, tái hiện rồi tưởng thưởng về những cuộc quyết đấu man dại của con người thời kỳ đồ đồng, đồ sắt từng được mô tả trong thần thoại Hy-La. Trong khoảnh khắc mong manh, khi sắp chạm tay tử thần, từ cơ thể những vị thần, từ trong các mạch máu của mỗi chiến binh bỗng bộc lộ và rạng ngời vẻ đẹp ma mị? Đó là một  khúc xạ của địa ngục, là hồi quang rờ rỡ của một quyền lực tàn hủy?

Trên đồi cao, trong khuôn viên lâu đài vỹ đại Schonbrunn, từ nơi có thể bao quát toàn bộ thủ phủ của đế quốc Áo – Hung, kiến trúc sư Johann Bernhard von Erlach đã xây dựng tòa nhà Gloriette như một biểu tượng tôn vinh các cuộc chiến, ngợi ca thần chiến tranh. Suốt hơn 500 trăm năm qua, kiến trúc Tân cổ điển ấy vẫn ngạo nghễ, sừng sững bất chấp sự hùng mạnh, suy vong hay biến mất của đế chế. Khung cảnh kỳ vỹ ấy cũng đã kịp làm phông nền cho gã điệp viên James Bond thoáng hẹn hò với người tình trước khi kịp bắt tay vào những cuộc bắn giết mới …

a-1

Staatsoper

 

Nếu chót bị cuốn vào một thành Vienna khác ngược và đầy nghịch lý, chắc chắn người ta không thể bỏ qua Staatsoper. Cách quảng trường Karls chỉ vài bước chân, Nhà hát quốc gia vẫn sừng sững và lặng phắc. Có thể nó không mềm mại và tình cảm như nét vẽ trên tranh màu nước của Hitler từng được bán đấu giá ở Thụy Điện, Anh hay Mỹ gần đây. Nhưng những hàng cột, mái vòm, điêu khắc các vị thần vẫn tôn vinh những dấu ấn của thời kỳ La Mã hùng mạnh.

Kế bên nhà hát, điêu khắc nữ thần lấy cảm hứng từ ca kịch Magic Flute của Mozart thật duyên dáng và quyến rũ. Có biết bao người ước muốn tới đây để thưởng thức những bản giao hưởng số 9 của Bethoven, Riquime của Mozart, Dạ khúc (Serenade) của Franz Schubert…

Ngay cả Hitler, trong những ngày đói rách, khốn khổ, khốn nạn nhất cũng từng bỏ ra những đồng tiền cuối cùng trong đáy túi để tới đây tận hưởng Rienzi hay Der Ring des Nibelungen- Chiếc nhẫn của người Nibelung- những tác phẩm opera nổi tiếng nhất của Richard Wagner.

Trong “La Part de L’Autre”, Eric Emmanuel Schmitt từng viết: “Với loại âm nhạc này, Hitler không nghe; hắn hít lấy nó, uống lấy nó. Bơi trong nó. Những làn sóng du dương của bộ dây, bộ gõ dìm hắn trong những đợt sóng nối tiếp nhau, hắn lăn lộn trong đó, lạc lối trong đó… Hitler  thuộc lòng từng câu hát, hắn chếnh choáng vì sự thanh cao, sự oai hùng ấy, hắn nạp sức mạnh từ thứ âm nhạc sung mãn này”

Hitler  thấy mình giống nhân vật chính với giọng ténor của Rienzi, một nhân vật chiến đấu đến chết để lật đổ các trật tự hiện hành. Trong cảm xúc và nhận thức, Hitler đã tìm thấy từ opera của Wagner những ý tưởng về “super man”, siêu nhân, hình bóng người anh hùng của Dionysus hay cảm hứng để ông ta suy nghĩ về việc phát triển sự nghiệp chính trị.

Thật lạ, cũng thất bại trong tình yêu như Schubert, cũng từng khốn khó như Bethven, cũng thăng trầm như Mozart, từng mê đắm Wagner nhưng vì sao một Hitler đầy mẫn cảm, nhạy cảm không tiếp tục đam mê hội họa hay biến những ý tưởng kiến trúc vỹ đại thành hiện thực?

Trong tay kẻ từng bị Học viện nghệ thuật Vienna từ chối, cây cọ đã biến thành vũ khí. Màu biến thành thuốc súng và đạn. Không ai có thể tưởng tượng một họa sỹ với nét bút tao nhã khi thể hiện “Đức mẹ Mary và Jesus Christ”, “Nhà có một hàng rào trắng “ hay “Nhà thờ trắng ở Wachau” lại có thể thảm sát hàng triệu người.

Không ai có thể tưởng tượng được một gã trai từng ngã ngất khi nhìn thấy thân xác đàn bà trần truồng lại có thể là tác giả của hàng loạt lò sát sinh dân Do Thái.

Khi không trở thành kiến trúc sư, Hitler ra tay san phẳng hàng trăm thành phố làng mạc, thay đổi diện mạo đường chân trời của quá nhiều quốc gia.

Khi mất cơ hội thành họa sỹ, Hitler lấy máu của hàng chục triệu người để nhuộm lại màu cho mặt đất. Thế giới điêu linh…

140g6528_resize

Hoàng đế Franz Joseph

Trong lúc còn lang thang bất định với muôn vàn hoài nghi về chiến tranh và hòa bình, về những bài học từ lịch sử, tôi may mắn lạc chân tới một góc khuất của công viên Burggaten.

Giữa thế kỷ trước, Vienna đã dựng lên bức tượng đồng của Hoàng đế Franz Joseph. Gương mặt Hoàng đế nước Áo bớt cáu kỉnh, giận dữ nhưng buồn hơn so với bức chân dung của ông do nhà nhiếp ảnh Hoek chụp trong ngày một tháng tám năm 1914, sau khi ông tuyên chiến với Serbi?

Ủ rũ trong quân phục buông chùng, nhàu nhĩ, Franz Joseph  đang thương nhớ Công tước Franz Ferdinand, em trai mình, nạn nhân vụ ám sát bi thảm ở Sarajevo đã châm ngòi cho cuộc đại chiến thế giới  thứ nhất? Ông luyến tiếc Đế chế Áo- Hung sụp đổ? Ông buồn thương cho gần 20 triệu sinh mạng đã mất đi mà nhân loại không có một cơ hội nào để lập lại được một trật tự thế giới mới ngoài sự sụp đổ của các đế chế quân chủ? Hay là ông ân hận vì thời đại của ông, cuộc chiến thảm bại của ông đã kịp song sinh một đại dịch kinh hoàng cùng một trùm phát xít Hitler…?

Như Hercules, “Bound to fail” hay “Vụ nổ”, Franz Joseph tiếp tục im lặng, vô ngôn như vốn thế. Nhưng Franz Joseph khác muôn nghìn điêu khắc các vị thần, các tên vua, bao hoàng đế, những nhân vật đầy quyền sinh sát trên thế gian này là: ông biết… cúi đầu, biết buồn, biết suy tư, biết sám hối…? Đó có phải là giai điệu bí ẩn nhất của thành Vienna?

1

(2014)

 

 

Tầm nhìn Đà nẵng?

 

3_resize.jpg

Sự phát triển giả hiệu không thể là UFO?

Đô thị là cỗ máy làm ra của cải, là cái lò rèn đúc văn minh. Ngược lại đô thị cũng dễ là nơi sản sinh ra nấm độc. Đô thị có khỏe mạnh, có sức sống lâu bền. Đô thị có thể mắc bệnh, thậm chí trầm kha. Tất cả phụ thuộc ở ta, nhà quản lý biết quản trị có tư tưởng. Tất cả phụ thuộc ở ta, những thị dân không quên mình là những con ong làm tổ. – Hoàng Đạo Kính

 

 

Thành phố của những cái nhất?

5_resize.jpg

Góc nhìn này cánh sen cong Liên Chiểu như một lưỡi gươm lạnh? (   là ao hay 炤 đểtỏa sáng  đơi?

 

Một vài năm gần đây Đà Nẵng bỗng trở thành một hiện tượng nổi bật trong phát triển đô thị? Đâu đó, có người từng thốt lên: Ai đã từng một lần đặt chân đến thành phố Đà Nẵng sẽ không khó để công nhận một điều “thành phố Đà Nẵng lạ quá, nhanh quá, rộng quá và có thể đẹp quá (?)

Cùng với Bahia ở thành phố Trancoso, (Brazil); Bondi ở thành phố Sydney (Australia); Castelo ở thành phố Albufeira (Bồ Đào Nha); Las Minitas ở thành phố Casa de Campo (Dominica); Wailea ở đảo Maui, bang Hawaii (Mỹ), người Đà Nẵng tự hào với Mỹ Khê khi được một tờ báo uy tín bình chọn là bãi biển quyến rũ nhất hành tinh.

Trong lĩnh vực xây dựng, phát triển hạ tầng đặc biệt là các công trình giao thông, Đà Nẵng không khó khăn gì khi chỉ ra những dấu mốc đầy hãnh diện. Đó là hầm Hải Vân là hầm đường bộ dài nhất Đông Nam Á. Tuyến đường Liên Chiểu – Thuận Phước là đường ven biển dài nhất. Cầu sông Hàn là cây cầu quay duy nhất ở Việt Nam. Cầu Thuận Phước – cây cầu dây võng lớn nhất Việt Nam. Cầu Rồng được công nhận con rồng thép lớn nhất thế giới. Cầu Trần Thị Lý có gối trụ cầu lớn nhất thế giới. Sân bay quốc tế Đà Nẵng là cảng hàng không lớn nhất của khu vực miền Trung – Tây Nguyên. Hệ thống cáp treo lên đỉnh Bà Nà là tuyến cáp treo một dây dài nhất, có cao độ chênh lệch giữa ga trên và ga dưới lớn nhất. Hơn 10 km dọc bờ biển sẽ hình thành chuỗi khách sạn , khu nghỉ cao cấp đã được mệnh danh là con đường 5 sao. Cung thể thao Tiên Sơn được đánh giá là hiện đại nhất, nhì khu vực Đông Nam Á. Còn phải kể đến tượng Quan Thế Âm cũng… to, cao nhất khu vực… Gần kết thúc chuỗi thống kê, rất nhiều người quyết suy luận: Đà Nẵng là thành phố đáng sống nhất???

Với cá nhân người viết, cách khoe phô bộ sưu tập kỷ lục này chỉ giống như người nông dân vừa bán đất và loan tin khắp xóm về viêc mới tậu chiếc xe máy đời mới, một cái tủ lạnh to hay cái khoong vàng đeo cổ có trọng lượng được tính bằng nhiều lạng, lượng. Nếu chỉ cần thoát ra xa hơn cửa Hàn, đèo Hải Vân hay đảo Hoàng Sa một chút để nhìn lại, người ta sẽ thấy những thống kê trên chỉ phản ảnh chân xác tâm lý mặc cảm, thiếu tự tin vào bản thân của người thích sưu tập mà thôi.

 

Không chỉ là khát vọng

4_resize.jpg

Người ĐN dưới vương triều của cò đất bá Thanh rất ư thích” Giải pháp đà điểu” không thấy, không dám nhìn thẳng vào sự thật, thích lừa dối bản thân?

Ở một góc nhìn cởi mở và sòng phẳng hơn thì đằng sau những kỷ lục có thể nhận thấy là một khát vọng, khát vọng rất lớn, khát vọng cháy bỏng. Ngay Bá Thanh- người có nhiều quyền lực nhất thành phố cũng chẳng giấu diếm khi tuyên ngôn rằng: “làm được gì chưa biết nhưng phải có khát vọng”.

Tiếp theo những công trình cụ thể, những phần việc đã làm, người Đà Nẵng đang nỗ lực phấn đấu “làm sao để trong tương lai không xa lắm 5-10 năm nữa, sẽ có một Đà Nẵng công nghiệp phát triển, trong đó tập trung cho khu công nghệ cao, công nghệ thông tin; một thành phố mỗi năm đón 5-7 triệu lượt khách du lịch quốc tế; sẽ có những khu giải trí, nghỉ dưỡng cao cấp nổi tiếng, xây dựng thành phố thật sự là một nơi an lành, đáng sống”.

Bám sát theo định hướng này, các nhà lý luận và hoạch định chiến lược thì có nhiều cơ hội để sử dụng nhiều mỹ từ hơn. Họ chỉ ra xu thế tất yếu của Đà Nẵng phải là “đô thị ven biển, trung tâm du lịch, dịch vụ chất lượng cao, công nghiệp công nghệ cao phù hợp xu thế phát triển khu vực ASEAN và Châu Á, phát triển hài hòa giữa hiện đại và truyền thống và hướng tới phát triển đô thị bền vững”.

Các nhà văn hóa, kiến trúc thì kiên định con đường, một định hướng mù mờ: “Phát triển không gian đô thị Đà Nẵng để trở thành thành phố có bản sắc”.

Các quy hoạch sư yêu thích mô hình đô thị thông minh thì tìm kiếm hướng phát triển công nghiệp, công nghệ cao, tiến tới ĐN trở thành một cực về công nghệ đặc thù, đóng góp giải pháp đột phá xây dựng hạ tầng và dịch vụ CNTT, phục vụ mục tiêu tăng trưởng kinh tế bền vững và có khả năng kết nối vùng.

Tiếp nối theo lộ trình trên, cụ thể hóa các ước vọng là hàng loạt cột mốc, mục tiêu, kế hoạch rất hấp dẫn. Đà Nẵng phải có quy mô dân số tối thiểu từ 2 đến 3 triệu người. Đà Nẵng phải là nơi thu hút nguồn lực lao động có tay nghề, thu hút chất xám. Xác định phát triển dịch vụ là đúng hướng nhưng Đà Nẵng cũng phải ưu tiên song song phát triển công nghiệp có hàm lượng công nghệ cao. Đà Nẵng phải là thành phố thu hút và tổ chức các sự kiện tầm vóc quốc gia, khu vực và quốc tế. Đà Nẵng phải tạo ra nguồn thu bền vững, giảm dần nguồn thu từ quỹ đất.  Đà Nẵng phải là Thành phố Môi trường, ở đó kinh tế phát triển dựa trên sự bền vững của hệ sinh thái, không khai thác cạn kiệt, không để lại các chất thải nguy hại. Đà Nẵng phải tổ chức lại không gian quy hoạch vừa thích nghi và sẵn sàng ứng phó với biến đổi khí hậu, vừa mang đến cho cộng đồng những không gian sống lý tưởng (biển xanh, cây xanh, không khí trong lành, các thiết chế văn hóa)… Vân vân và rất nhiều vân.

Nếu cứ lần bám theo động từ “Phải”, Đà Nẵng sẽ chuyển động theo con đường một chiều rồi tiến thẳng tới mô hình đô thị nào? Alexandria của Ai Cập? Constantinopole của Bizantine? Marseille của Pháp? Rotterdam của Hà Lan? Liverpool của Anh? New York của Mỹ? Singapore? Hongkong? Hay… Hội An của TK 16- 17?

Những cách nhìn khác

 

140G1439_resize_resize.JPG

Khoảng cách chụp giữa hai bức ảnh này là 5 năm

a (2)_resize.JPG

Định hướng, quy hoạch một đô thị thông minh, sống tốt dĩ nhiên không chỉ là mong muốn của lãnh đạo kết hợp các thao tác di chuột của quy hoạch sư rồi cùng nhau vẽ ra một tương lai hấp dẫn, bắt mắt.

Bên kia bờ Thái Bình Dương, trong bài viết “Đồng tiền của nước ngoài đang làm thay đổi thành phố biển”, The Financial Times không mấy lạc quan khi nhìn nhận về Đà Nẵng. Tờ báo rất có uy tín của Mỹ nhận định: “Ở Việt Nam, Đà Nẵng là điển hình của sự hăng hái phát triển tập trung vào bất động sản…Sự rủi ro nằm ở chỗ sự phát triển này đang dẫn đến quá nhiều vụ đầu cơ đất đai và làm sao nhãng nhu cầu phải phát triển những ngành có ích hơn để tạo ra việc làm trong dài hạn, chẳng hạn lĩnh vực sản xuất.”

Còn một vài chuyên gia trong nước thì dè dặt, rón rén đặt ra nghi vấn: Chúng ta đã thật hài lòng với những gì đã có?

Thực tế tăng trưởng quá nóng của Đà Nẵng đã xui khiến rất nhiều người nghi ngờ về sự phát triển bền vững của đô thị này. Những thay đổi của Đà Nẵng có gắn kết, tương thích với tầm nhìn, sự phát triển của hệ thống các đô thị ven biển trong một chiến lược tổng thể phát triển đô thị Việt Nam hay không? Trong suy nghĩ, phát biểu, hành xử của những lãnh đạo thành phố được xây dựng trên những lí luận cơ bản nào về qui hoạch xây dựng đối với các đô thị ven biển? Mấy năm qua tốc độ đô thị hóa quá nhanh có làm cho Đà Nẵng mất đi hoặc biến dạng hệ sinh thái nội và ngoại vùng? Các dự án qui hoạch đô thị, du lịch có bị  xé nhỏ, khu biệt làm ảnh hưởng đến tổng thể ? Hậu quả nào sau khi mở những tuyến đường đô thị quá lớn, xây dựng những công trình dịch vụ du lịch khách sạn, nhà hàng quá gần sát với mép biển ( kể cả những công trình cao tầng rất gần căn cứ căn cứ quân sự trọng yếu)? Với việc công bố 21 điểm nhấn về kiến trúc thì đôi bờ sông Hàn sẽ có diện mạo, hồn vía ra sao?

Kiến trúc như một phép thử

7_resize.jpg

 

8_resize.jpgCon đường 5 sao? hài vãi.

Nếu chưa có điều kiện đi sâu phân tích trên lý thuyết cũng như thực tiễn, hãy thử nhìn lại một vài công trình đầu tư của thành phố, đầu tư nước ngoài và đầu tư của tư nhân, người Đà Nẵng và những ai quan tâm đến thành phố này sẽ không khó tìm ra những mối lo không nhỏ cho tương lai.

Nhìn nhận từ đầu tư nước ngoài, có thể lựa chọn Fussion Maia-một dự án khá tinh tế trong phát triển các khu nghỉ cao cấp. Quy mô đầu tư không lớn. Kiến trúc rất biết tôn trọng, tôn vinh trật tự của thiên nhiên. Trong xây dựng có sử dụng nhiều vật liệu địa phương, thân thiện môi trường. Deco cho thấy một khả năng kết nối tính logic, khoa học, thực tế của phương Tây với cái ẩn dụ tinh tế, hướng đến ấn tượng, hiệu quả thị giác của phương Đông. Tuy nhiên, trong khi vô tình tham gia vào một bản quy hoạch “đánh cắp không gian công cộng”( Viện trưởng Quy hoạch Bộ Xây dựng), tiếc thay Fusion Maia cũng chỉ nối dài hơn 10 km “đường 5 sao”.

Về đầu tư của nhà nước, Cung thể thao Tiên Sơn là một ví dụ rất đáng ngại. Khánh thành cuối năm 2010, với quy mô xây dựng hơn 40.000 m2, vốn đầu tư xây dựng hơn 1.000 tỉ đồng, công trình được đánh giá là hiện đại nhất, nhì khu vực Đông Nam Á . Nhưng, theo báo Thanh Niên, kể từ khi đưa vào sử dụng cho đến nay, công trình thể thao bề thế này chưa bao giờ tổ chức sự kiện thể thao nào đủ sức hấp dẫn để lấp đầy 6.000 chỗ ngồi (có thể mở rộng lên 7.200 chỗ) như sức chứa theo thiết kế. Từ một kiến trúc biểu tượng cho những đột phá, khởi sắc mới của phong trào thể thao, Cung thể thao Tiên Sơn đã chuyển thành một tác phẩm điêu khắc mới, một UFO để … ngắm nhìn, trầm trồ, thủ dâm  và tự sướng?

Trong một đầu tư khá cầu kỳ, tốn kém của Không gian xưa, phải rất khó khăn người ta mới có thể lựa, chọn một góc nhìn khả dĩ cho thấy dấu ấn, bản sắc của một kiến trúc thuần Việt. Ngay Memory một kiến trúc nổi bật trên dòng sông Hàn thơ mộng vẫn thấy rất cần hai chữ tiết chế trong deco, cách xếp đặt lo go, biểu tượng, thiết kế màu sắc, ánh sáng để đẩy không gian này trở nên sang trọng hơn.

Đà Nẵng cứ mất dần đi những cơ hội tuyệt vời để thực sự trở thành một xứ sở tuyệt vời?

Mỗi lần về đây, vui ít, buồn nhiều. Người viết chỉ có nhu cầu được ngồi lại một mình bên hiên nhà của một người bạn. Không gian không lớn rộng, hiên vườn tràn ngập màu xanh cây lá, mấp mô vài tảng đá mồ côi, thấp thoáng mặt nước, nghiêm ngắn một vài điêu khắc Chămpa…

Giá như Đà Nẵng cứ tiện ích, bình dị, sâu lắng và  gần gũi thiên nhiên như thế?

Có lẽ phải rất nhiều năm sau nhiều người Đà Nẵng mới kịp nhìn nhận lại những điều tưởng như quá giản đơn này?

9_resize.jpg

( 10- 2013 )

 

 

 

 

 

 

Tương lai nào cho Hội An?

 

 

2 (3)_resize

 

Mong manh bảo tồn

Gần 15 năm qua, không ai có thể phủ nhận được những nỗ lực của Hội An trong bảo tồn các di sản văn hóa. Vẫn biết với di sản, Hội An không lười biếng, đại lãn hoặc tận thu như Hạ Long; không cũ kỹ, trì trệ, hình thức như Huế; không mỏi mòn như Mỹ Sơn… Vẫn biết Hội An là một giá trị đa dạng, nổi bật, hơn hẳn mà không phải nơi nào, không phải di sản nào trên cái đất nước này cũng có thể sở hữu. Vẫn biết Hội An có những con người, nhân vật luôn tận tậm với quê hương. Và vẫn biết di sản này quá nhỏ bé và yếu đuối trước thói đời vân cẩu và thực trạng cùng khốn…

Nhưng trong thâm tâm tất cả những ai thực sự nặng lòng với Hội An thì những việc thành phố đã làm là chưa đủ, thành quả đã có là quá mong manh. Lẽ nào Hội An chỉ tự hào với việc gìn giữ cái vỏ xác kiến trúc xưa cũ, cứ bám víu quá khứ, vào di sản để sinh tồn?

Dù đau đớn xin chúng ta hãy một lần ngắm nhìn lại Hội An. Gần 15 năm qua trong hình hài gọi là phát triển, Hội An đã phải hay đúng hơn là buộc phải choàng khoác, đeo bám, níu kéo, đã cõng gánh thêm quá nhiều thứ trên thân xác còm cõi, mong manh của di sản. Đau nhất là Hội An không biết nó đang còng lưng đội, kiệu cái gì, cách nghĩ nào, tầm nhìn nào ở trên… đầu?

Nhỡn tiền là những con đường quá to, những cây cầu quá lớn, những dự án quá khủng đủ khiến biến dạng hay mất đi những làng quê, dòng sông, bãi biển, những không gian đẹp đến đau lòng?

1 (5)_resize.JPG

 

Có quá dễ dãi khi để một chuỗi resort thay thế, chiếm lĩnh những bãi cát đẹp đẽ từ Cẩm An đến Cửa Đại? Hãy nhìn những khu phố mới từ mạn đường Hai Bà Trưng hắt về phía Tây. Cơn cớ gì, số kiếp nào mà bắt phố cổ phải đối thoại với những “đặc sản” đất chia lô, những kiến trúc nhà ống ngớ ngẩn? Cái mà Hội An có thêm phải chăng chỉ là rất nhiều phòng ngủ trọ với đủ loại phong cách deco, giá cả hay chất lượng dịch vụ?

Hãy quan sát những cầy cầu mới từ phố Thoại Ngọc Hầu cho đến Nguyễn Phúc Chu. Chưa nói đến ý nghĩa biểu tượng, từ kết cấu, chất liệu cho đến tạo hình đều rất cũ kĩ. Tại sao cứ vay mượn design Tàu trang trí rồng, phượng, lân, rùa xanh xanh đo đỏ? Có cái cầu nào đáng được cấp phép đứng cạnh chùa Cầu? Tại sao phải tốn quá nhiều tiền để gom lại và phơi ra khá nhiều những khối phế thải đá mang danh điêu khắc? Các lễ hội có khoa trương, bày vẽ, ầm ĩ ?

Hãy thử thống kê và nhận xét xem ai là người đang bán hàng kem ngon nhất phố Nguyễn Phúc Chu? Ai là người bán bánh ngọt ngon nhất đường Nguyễn Thái Học? Ai là chủ sở hữu của quán bar có design rất ấn tượng trên phố Trần Phú? Ai là người đưa ra những thiết kế thời trang hiện đại nhất trên phố Lê Lợi? Ai, những người ở đâu đang dần thay thế những cư dân bản địa? Nguồn lợi từ di sản đã và đang phân bổ cho những ai, như thế nào?…

Từ chi tiết đến cái tổng thể; Từ deco nho nhỏ, kiến trúc nhơ nhỡ tới quy hoạch hoành tráng; Từ chuyển dịch cơ cấu dân số, thay đổi cấu trúc thửa đất và mục đích sử dụng tới việc mất khả năng kiểm soát trong quản lý đô thị; Từ giải pháp tình thế trước mắt đến tầm nhìn 20-50 năm…Tất cả còn ngổn ngang quá nhiều những việc phải thay đổi, điều chỉnh, phế bỏ hay vứt bỏ.

Trong sự chờ đợi, kỳ vọng mỏi mòn, mỗi phút qua đi, từ cái tĩnh lặng, chất hoài niệm cho đến thái độ ứng xử, ước nguyện của người dân, từ cái lõi tinh túy, giá trị hạt nhân cho đến tinh thần phổ quát nhất của Hội An đều có xu hướng teo tóp, liêu xiêu và biến dạng?

6 (2)_resize.JPG

Phép thử Cẩm Thanh

2_resize.JPG

Năm 1999, trong một quán cà phê ven đường Trần Hưng Đạo, khi mọi người vẫn đang hồ hởi với tin mừng di sản văn hóa thế giới, tôi có hỏi anh Nguyễn Sự: Di sản mới nào cho Hội An? Có lẽ anh quá bận nên quên chưa hồi đáp. Nếu được hỏi, câu trả lời của tôi sẽ là: Cẩm Thanh.

Tôi luôn tin rằng trong một quy hoạch tổng thể để bảo tồn và phát triển Hội An, Cẩm Thanh phải là một vị thế nhạy cảm và hết sức đặc biệt. Chưa cần vội tính đến các viễn cảnh to tát, các dự án lớn như Cù Lao Chàm, những dự án thực dụng như An Bàng… Những cái đó, Hội An còn phải chuẩn bị, còn phải chờ đợi và cũng cần phải tỉnh táo hơn.

Trước mắt, phải lấy Cẩm Thanh làm chỗ dựa tựa, nơi chia sẻ nặng nhọc, nơi gánh đỡ cho Hội An đang quá tải, đang nghèo kiệt tài nguyên văn hóa và sẽ mất dần sức hấp dẫn. Ít nhất thì đó cũng là chôn nhau cắt rốn của Bí thư thành ủy, nơi Nguyễn Sự phải tỏ bày năng lực “tề gia”.

Cẩm Thanh không có những quỹ đất hoang, những cồn cát ven biển như Cẩm An hay Cửa Đại, không có rau ngon như Trà Quế, không có những đồng lúa đẹp như Cẩm Châu, không có nghề mộc như Cẩm Kim, không có những túi bắp rang trôi dạt như Cẩm Hà cũng không có nghề gốm như Thanh Hà…

Nhưng cuộc đất Cẩm Thanh cứ như là tạo hóa sinh ra nó để trở thành một quỹ đất dự trữ trứ danh để dành riêng cho một tương lai mới đầy sinh khí của Hội An. Cũng như Hội An cách đây 7- 8 thế kỷ, Cẩm Thanh là nơi con sông Thu Bồn tiếp giáp và hòa vào với biển. Nơi đây chằng chịt những hệ sông đào. Vùng cuối sông, cửa biển này có những cánh rừng dừa nước ngút ngát, một hệ sinh thái đặc sắc mà dọc biển miền Trung không hề có. Nơi đây có những “ốc đảo” Vạn Lăng, điểm trú ngụ cực kỳ yên bình, an toàn cho người dân trong mọi kỳ bão lũ. Nơi đây có những nhà mái lá rất ấn tượng. Kiến trúc này đủ thông minh và kiêu hãnh khi vượt qua hình hài, vỏ xác của một kiến trúc truyền thống để trở thành một thông điệp, một triết lý sống thân thiện với môi trường , với thiên nhiên. Nơi đây cũng bắt đầu xuất hiện một khu nghỉ hiện đại, những công trình mới mà ngôn ngữ kiến trúc của nó chứng tỏ là rất hiểu nhu cầu kinh doanh của bản thân cũng như đặc trưng, giá trị của một vùng đất luôn thăng trầm, lên xuống cùng các dòng chảy hay những biến động của mặt nước.

2 (2)_resize.JPG

 

Về quy hoạch, tôi nghĩ rằng Cẩm Thanh đâu cần hay lệ thuộc quá nhiều vào một tầm nhìn cao siêu, một phương pháp hay công nghệ quy hoạch quá phương Tây. Vâng nếu cứ quan sát kỹ từng bức tường phố cổ, cách phân chia không gian trong mỗi ngôi nhà, cấu trúc một chiếc ghe bầu, hay cách sử dụng dừa nước để dựng nhà ở thôn 1, thôn 2…Rất nhiều những chi tiết nhỏ nhất, dễ nhìn thấy nhất, bình dị nhất cũng chân thành và tận tình mách bảo cũng như… định hướng một phương pháp tiếp cận, sẵn sàng gợi những ý tưởng sáng tạo đến không ngờ. Chỉ sợ người đời luôn cố tình lờ đi mà thôi.

4 (2)_resize.JPG

Ngay cả trong hoàn cảnh bĩ cực nhất khi khí hậu biến đổi, nước biển dâng cao, vẫn chính những mái nhà, con thuyền, rặng dừa sẽ dõng dạc mà phẩm rằng: Không có gì mà phải gào tướng lên: sống chung với lũ! Nước luôn là MẸ. Mọi thay đổi của thiên nhiên chính là cơ hội. Tất cả những bất thường của tự nhiên chính là điều kiện để khích lệ con người phải khôn khéo thích ứng và sẵn sàng sống tốt, sống thân thiện.

3_resize.JPG

 

Vâng, trước khi thực sự trở thành một di sản mới với không gian sinh thái ngập mặn đặc hữu, không gian văn hóa, giáo dục tiên tiến,  không gian sáng tạo nghệ thuật hấp dẫn, vùng du lịch một đến không muốn đi… thêm vào những vốn liếng vốn có, Cẩm Thanh cứ tạm là không gian vật chất bình dị, năng động. Như gợi ý của URS- công ty giải pháp đô thị và nông thôn, Cẩm Thanh hãy có những homestay tiện ích, những công viên thân thiện, những hoạt động thể thao hấp dẫn, những chuyến du lịch khám phá thú vị, một sân khấu hay gallery ngoài trời luôn ẩn chứa nhiều điều bất ngờ… Đó là cách làm thiết thực, là lộ trình phù hợp để Cẩm Thanh vừa san bớt những gánh nặng, chia sẻ những áp lực của phố cổ, vừa tự tìm cách bảo tồn những giá trị cảnh quan sinh thái vừa phát triển kinh tế một cách thông minh.

Tiếc rằng, cũng giống như Hội An phố cổ, nhiều năm qua, vùng đất tuyệt đẹp này đang bị không ít cá nhân, nhóm lợi ích nhòm ngó, vày vò, trục lợi. Có những ý tưởng quy hoạch muốn biến Cẩm Thanh thành một Venice hiện đại. Mặc dù ý tưởng này rất có nhiều cơ hội để… hiện thực hóa, rất nhiều người hy vọng thế nhưng nó quá xa lạ với một tinh thần Hội An. Có rất nhiều người từng ngày trông ngóng, hóng chờ vào những khoản ngân sách kếch xù khi Cẩm Thanh gắn với chương trình cái gọi là phát triển… nông thôn mới. Dung tục, trơ trẽn và tàn bạo quá! (Nói như Nguyễn Sự: chúng ta không phản đối chính sách, pháp luật nhưng xây dựng nông thôn mới như hiện nay là… phá nông thôn) Có nhóm tư vấn thiết kế XYZ cũng đang cố vay mượn tinh thần Hội An, cầm cố giá trị Cẩm Thanh, để gắn đính thương hiệu, tinh thần… cộng đồng của mình lên trên những dự án không biết là thiết thực với ai? Bạc bẽo thế!?

 

5_resize.jpg

Và trong những ngày này, con đường ven biển, cây cầu Cửa Đại cứ nghiễm nhiên vô duyên, vô cớ, lạnh lùng cắt đứt quỹ cảnh quan quý giá nhất Cẩm Thanh. Có những tuyến đường không đoái hoài gì đến nhu cầu sống chậm hay dừng chân của du khách để chiêm ngưỡng, để luyến tiếc những cái mà các đô thị hiện đại đã biến mất từ xa lắc. Có những con đê đã thản nhiên cắt đứt các dòng chảy hướng tới “ốc đảo” Vạn Lăng…

 

Giải pháp “Chè đậu ván”?

a (1)_resize

 

Từ Hội An đến Cẩm Thanh, từ công to đến việc nhỏ, có vẻ như tất cả đều đang kỳ vọng, trông chờ vào hai chữ : Giải pháp.

Đầu năm 2012, trong Diễn từ nhận giải Phan Châu Trinh cho nỗ lực bảo tồn, phát triển Hội An, anh Nguyễn Sự có ví dụ, ẩn dụ rất hay về cách làm chè đậu ván của những người dân nghèo.

Bí thư Thành ủy Hội An viết: “Một trong những món ăn được nhiều người ưa thích ở Hội An là món chè đậu ván của hai chị em nghèo, chỉ bán về đêm. Chè đậu ván của hai bà đặc sắc ở chỗ nước thì trong veo không chút gợn mà ngọt thanh và dịu, còn các hạt đậu thì mịn bâng mà lại còn nguyên, không hề vỡ, thậm chí một vết rạn nứt nhỏ cũng không. Bỏ vào miệng cứ thế mà tan ra lúc nào không hay nên tưởng cứ còn đó mãi trên lưỡi…Bí quyết của món chè này, là ở cách pha nước đường: hai bà dùng loại đường bát vốn quen thuộc ở các làng quê xứ Quảng. Loại đường quê mùa nhất, thô sơ nhất, nghèo hèn nhất, bình dân nhất, đứng ở bét bảng xếp hạng của họ nhà đường. Đường ấy pha với đường phèn, tức là nghịch lý tột cùng. Đường phèn đứng đầu bảng chót vót, là kim cương của đường, là đường vua, quý phái, vương giả. Chính sự pha trộn bất ngờ, tài tình và mầu nhiệm, mà cũng giản dị ấy đã tạo nên bí quyết của chè đậu ván kỳ diệu là đặc sản lâu đời của thành phố chúng tôi.”

Trong diễn từ này, Nguyễn Sự đã có những quan sát thực tiễn tinh tế, khả năng khái quát xuất sắc và một cách trình bày, chia sẻ thật giản dị.

Vâng bảo tồn và phát triển của Hội An cũng là một “nghịch lý tột cùng”. Vị ngọt của chè tựa như hồn cốt phố cổ. Cách chế đường không chỉ là thói quen. Nó thanh nhã hơn một thao tác ăn. Nó vượt lên trên một niềm vui thú ẩm thực.

Cũng như tinh thần Hội An, bát chè chinh phục người thưởng lãm, bởi nó lắng lọc, tích hợp cả cái tinh tế với cái thô phác. Nó đã gắn kết cái có giá trị với điều bình thường. Nó hiện hữu trong những giá trị phi hình, phi vật thể. Nó đưa cái tinh khéo, tinh tế đi đến với mọi lớp người dù đang ngồi trong gian nhà sang trọng hay ngõ xóm, vỉa hè. Cũng giống như Hội An, để sinh tồn, cái giá trị thực của bát chè đậu ván đã lớn hơn kinh nghiệm hay thành công của những cá nhân. Nó trở thành một sự lựa chọn, là đặt cược niềm tin của những gì tử tế hơn, cao nhã hơn.

Những năm tiếp theo của Hội An, di sản này rất cần những người lãnh đạo sống tận tâm, tử tế và biết viết diễn từ xuất sắc, biết truyền cảm hứng. Nó cũng quá cần những người trẻ, những nhân vật mới có thể thay đổi, có thể mang đến cho một tương lai khác cho xứ sở này. Tất nhiên, hằng đêm, Hội An không thể mai một hay khuất bóng những người bán chè đậu ván bình dị …

6 (3)_resize.JPG

 

Hội An nhìn từ trên cao

 

3 (3)_resize.jpg

kiến trúc khu nghỉ Nhà Cổ. Cách tổ chức không gian, tổ chức giao thông hiện đại, phù hợp với đặc trưng ngập mặn của Cẩm Thanh

 

 

4 (1)_resize.JPGkiến trúc nhà Dừa- Tre rất đặc trưng và cũng là một thương hiệu của Cẩm Thanh.

 

(tháng 10- 2013)